॥ काव्यकण्ठ वासिष्ठ श्री गणपति मुनि विरचितम् इन्द्रसहस्रनामस्तोत्रम् ॥

इन्द्रो देवतमोऽनीलः सुपर्णः पूर्णबन्धुरः ।

विश्वस्य दमिता विश्वस्येशानो विश्वचर्षणिः ॥ १ ॥

विश्वानि चक्रिर्विश्वस्मादुत्तरो विश्वभूर्बृहन् ।

चेकितानो वर्तमानः स्वधयाऽचक्रया परः ॥ २ ॥

विश्वानरो विश्वरूपो विश्वायुर्विश्वतस्पृथुः ।

विश्वकर्मा विश्वदेवो विश्वतोधीरनिष्कृतः ॥ ३ ॥

त्रिषुजातस्तिग्मशृङ्गो देवो ब्रध्नोऽरुषश्चरन् ।

रुचानः परमो विद्वानरुचो रोचयन्नजः ॥ ४ ॥

ज्येष्ठो जनानां वृषभो ज्योतिर्ज्येष्ठं सहोमहि ।

अभिक्रतूनां दमिता धर्ता विश्वस्य कर्मणः ॥ ५ ॥

धर्ता धनानां धातॄणां धाता धीरो धियेषितः ।

यज्ञस्य साधनो यज्ञो यज्ञवाहा अपामजः ॥ ६ ॥

यज्ञं जुषाणो यजतो युक्तग्राव्णोऽवितेषिरः ।

सुवज्रश्च्यवनो योद्धा यशसो यज्ञियो यहुः ॥ ७ ॥

अवयाता दुर्मतीनां हन्ता पापस्य रक्षसः ।

कृशस्य चोदिता कृत्नुः कृतब्रह्मा धृतव्रतः ॥ ८ ॥

घृष्ण्वोजा अविताधीनां धनानां सञ्जिदच्युतः ।

विहन्ता तमसस्त्वष्टा तनूपास्तरुतातुरः ॥ ९ ॥

त्वेषनृम्णस्त्वेषसंदृक् तुराषाडपराजितः ।

तुग्य्रावृधोदस्मतमस्तुविकूर्मितमस्तुजः ॥ १० ॥

वृषप्रभर्मा विश्वानि विद्वानादर्दिरस्तवाः ।

मन्द्रो मतीनां वृषभो मरुत्वान्मरुतामृषिः ॥ ११ ॥

महाहस्ती गणपतिर्धियं जिन्वो बृहस्पतिः ।

माहिनो मघवा मन्दी मर्कोऽर्को मेधिरो महान् ॥ १२ ॥

प्रतिरूपः परोमात्रः पुरुरूपः पुरुष्टुतः ।

पुरुहूतः पुरःस्थाता पुरुमायः पुरन्दरः ॥ १३ ॥

पुरुप्रशस्तः पुरुकृत् पुरां दर्ता पुरूतमः ।

पुरुगूर्तः पृत्सुजेता पुरुवर्पाः प्रवेपनी ॥ १४ ॥

पप्रिः प्रचेताः परिभूः पनीयानप्रतिष्कुतः ।

प्रवृद्धः प्रवयाः पाता पूषण्वानन्तराभरः ॥ १५ ॥

पुरुशाकः पाञ्चजन्यः पुरुभोजाः पुरूवसुः ।

पिशङ्गरातिः पपुरिः पुरोयोधः पृथुज्रया ॥ १६ ॥

प्ररिक्वः प्रदिवः पूर्व्यः पुरोभूः पूर्वजा ऋषिः ।

प्रणेता प्रमतिः पन्यः पूर्वयावा प्रभूवसुः ॥ १७ ॥

प्रयज्युः पावकः पूषा पदवीः पथिकृत्पतिः ।

पुरुत्मा पलितोहेता प्रहेता प्राविता पिता ॥ १८ ॥

पुरुनृम्णः पर्वतेष्ठाः प्राचामन्युः पुरोहितः ।

पुरांभिन्दुरनाधृष्यः पुराजाः प्रपथिंतमः ॥ १९ ॥

पृतनाषाड् बाहुशर्धी बृहद्रेणुरनिष्टृतः ।

अभिभूतिरयोपाष्टिः बृहद्रेरपिधानवान् ॥ २० ॥

ब्रह्मप्रियो ब्रह्मजूतो ब्रह्मवाहा अरङ्गमः ।

बोधिन्मना अवक्रक्षि बृहद्भानुरमित्रहा ॥ २१ ॥

भूरिकर्मा भरेकृत्नुर्भद्रकृद् भार्वरोभृमिः ।

भरेषु हव्यो भूर्योजाः पुरोहा प्राशुषाट् प्रषाट् ॥ २२ ॥

प्रभङ्गी महिषो भीमो भूर्यासुतिरशस्तिहा ।

प्रसक्षि विश्पतिर्वीरः परस्पाः शवस्सस्पतिः ॥ २३ ॥

पुरुदत्रः पितृतमः पुरुक्षुर्भूरिगुः पणिः ।

प्रत्वाक्षाणः पुरां दर्मापनस्युरभिमातिहा ॥ २४ ॥

पृथिव्या वृषभः प्रत्नः प्रमन्दी प्रथमः पृथुः ।

त्यः समुद्रव्यचाः पायुः प्रकेतश्चर्षणीसहः ॥ २५ ॥

कारुधायाः कविवृधः कनीनः क्रतुमान्क्रतुः ।

क्षपांवस्ता कवितमो गिर्वाहाः कीरिचोदनः ॥ २६ ॥

क्षपावान्कौशिकः कारी राजा क्षम्यस्य गोपतिः ।

गौर्गोर्दुरो दुरोऽश्वस्य यवस्यदुर आदुरिः ॥ २७ ॥

चन्द्रबुध्नश्चर्षणिप्राश्चर्कृत्यश्चोदयन्मतिः।

चित्रभानुश्चित्रतमश्चम्रीषश्चचक्रमासजः ॥ २८ ॥

तुविशुष्मस्तुविद्युम्नस्तुविजातस्तुवीमघः ।

तुविकूर्मिस्तुविम्रक्षस्तुविशग्मस्तुविप्रतिः ॥ २९ ॥

तुविनृम्णस्तुविग्रीवस्तुविराधास्तुविक्रतुः ।

तुविमात्रस्तुविग्राभस्तुविदेष्णस्तुविष्वणिः ॥ ३० ॥

तूतुजित् स्तवसस्तक्वस्तुविग्रस्तुर्वणिस्त्रदः ।

रथेष्ठस्तरणिस्तुम्रस्त्विषीमाननपच्युतः ॥ ३१ ॥

तोदस्तरुत्रस्तविषी मुषाणस्तविषस्तुरा ।

तितिर्वा ततुरिस्त्राता भूर्णिस्तूर्णिस्तवस्तरः ॥ ३२ ॥

यज्ञवृद्धो यज्ञियानां प्रथमो यज्वनो वृधः ।

अमित्रखादोऽनिमिषो विषुणोऽसुन्वन्तोऽजुरः ॥ ३३ ॥

अक्षितोतिरदाभ्योऽर्यः शिप्रिणीवानगोरुधः ।

आश्रुत्कर्णोऽन्तरिक्षप्रा अमितौजा अरिष्टुतः ॥ ३४ ॥

अदृष्ट एकराडूर्ध्व ऊर्ध्वसानः सनाद्युवा ।

स्थिरः सूर्यः स्वभूत्योजाः सत्यराधाः सनश्रुतः ॥ ३५ ॥

अकल्पः सत्त्वानां केतुरच्युतच्युदुरुव्यचाः ।

शवसी स्वपतिः स्वोजाः शचीवानविदीधयुः ॥ ३६ ॥

सत्यशुष्मः सत्यसत्वा सूनुः सत्यस्य सोमपाः ।

दस्योर्हन्ता दिवो धर्ता राजा दिव्यस्य चेतनः ॥ ३७ ॥

ऋग्मियोऽर्वा रोचमानो रभोदा ऋतपा ऋतः ।

ऋजीषी रणकृद्रेवानृत्वियो रध्रचोदनः ॥ ३८ ॥

ऋष्वोरायोऽवनीराजा रयिस्थानो रदावसुः ।

ऋभुक्षा अनिमानोऽश्वः सहमानः समुद्रियः ॥ ३९ ॥

ऋणकातिर्गिर्वणस्युः कीजः खिद्वाखजङ्करः ।

ऋजीषो वसुविद्वेन्यो वाजेषु दधृषः कविः ॥ ४० ॥

विरप्शी वीलितो विप्रो विश्ववेदा ऋतावृधः ।

ऋतयुग्धर्मकृद्धेनुर्धनजिद्धामवर्मवाट् ॥ ४१ ॥

ऋतेजाः सक्षणिः सोम्यः संसृष्टिजिदृभुष्ठिरः ।

ऋतयुः सबलः सह्युर्वज्रवाहा ऋचीषमः ॥ ४२ ॥

ऋग्मीदधृष्वानृष्वौजाः सुगोपाः स्वयशस्तरः ।

स्वभिष्टिसुम्नः सेहानः सुनीतिः सुकृतः शुचिः ॥ ४३ ॥

ऋणयाः सहसः सूनुः सुदानुः सगणो वसुः ।

स्तोम्यः समद्वा सत्राहा स्तोमवाहा ऋतीषहः ॥ ४४ ॥

शविष्ठः शवसस्पुत्रः शतमन्युः शतक्रतुः ।

शक्रः शिक्षानरः शुष्मी श्रुत्कर्णः श्रवयत्सखा ॥ ४५ ॥

शतमूतिः शर्धनीतिः शतनीथः शतामघः ।

श्लोकी शिवतमः श्रुत्यं नामबिभ्रदनानतः ॥ ४६ ॥

शूरः शिप्री सहस्रोतिः शुभ्रः शृङ्गवृषोनपात् ।

शासः शाकी श्रवस्कामः शवसावानहंसनः ॥ ४७ ॥

सुरूपकृत्नुरीशानः शूशुवानः शचीपतिः ।

सतीनसत्वा सनिता शक्तीवानमितक्रतुः ॥ ४८ ॥

सहस्रचेताः सुमनाः श्रुत्यः शुद्धः श्रुतामघः ।

सत्रादावा सोमपावा सुक्रतुः श्मश्रुषु श्रितः ॥ ४९ ॥

चोदप्रवृद्धो विश्वस्य जगतः प्राणतस्पतिः ।

च्यौत्नः सुप्रकरत्नोनरश्चकमानः सदावृधः । ॥ ५० ॥

स्वभिष्टिः सत्पतिः सत्यश्चारुर्वीरतमश्चती ।

चित्रश्चिकित्वानाज्ञाता प्रतिमानं सतः सतः ॥ ५१ ॥

स्थाताः सचेताः सदिवः सुदंसाः सुश्रवस्तमः ।

सहोदाः सुश्रुतः सम्राट् सुपारः सुन्वतः सखा ॥ ५२ ॥

ब्रह्मवाहस्तमो ब्रह्मा विष्णुर्वस्वःपतिर्हरिः ।

रणाय संस्कृतो रुद्रो रणितेशानकृच्छिवः ॥ ५३ ॥

विप्रजूतो विप्रतमो यह्वो वज्री हिरण्ययः ।

वव्रो वीरतरो वायुर्मातरिश्वा मरुत्सखा ॥ ५४ ॥

गूर्तश्रवा विश्वगूर्तो वन्दनश्रुद्विचक्षणः ।

वृष्णिर्वसुपतिर्वाजी वृषभो वाजिनी वसुः ॥ ५५ ॥

विग्रो विभीषणो वह्निर्वृद्धायुर्विश्रुतो वृषा ।

व्रजभृद्वृत्रहा वृद्धो विश्ववारो वृतञ्चयः ॥ ५६ ॥

वृषजूतिर्वृषरथो वृषभान्नो वृषक्रतुः ।

वृषकर्मा वृषमणाः सुदक्षः सुन्वतो वृधः ॥ ५७ ॥

अद्रोघवागसुरहा वेधाः सत्राकरोऽजरः ।

अपारः सुहवोऽभीरुरभिभङ्गोऽङ्गिरस्तमः ॥ ५८ ॥

अमर्त्यः स्वायुधोऽशत्रुरप्रतीतोऽभिमातिषाट् ।

अमत्री सूनुरर्चत्र्यः समद्दिष्टिरभयङ्करः ॥ ५९ ॥

अभिनेता स्पार्हराधाः सप्तरश्मिरभिष्टिकृत् ।

अनर्वा स्वर्जिदिष्कर्ता स्तोतॄणामवितोपरः ॥ ६० ॥

अजातशत्रुः सेनानी रुभयाव्युभयङ्करः ।

उरुगायः सत्ययोनिः सहस्वानुर्वरापतिः ॥ ६१ ॥

उग्रो गोपा उग्रबाहुरुग्रधन्वोक्थवर्धनः ।

गाथश्रवा गिरां राजा गम्भीरो गिर्वणस्तमः ॥ ६२ ॥

वज्रहस्तश्चर्षणीनां वृषभो वज्रदक्षिणः ।

सोमकामः सोमपतिः सोमवृद्धः सुदक्षिणः ॥ ६३ ॥

सुब्रह्मा स्थविरः सूरः सहिष्ठः सप्रथाः सराट् ।

हरिश्मशारुर्हरिवान्हरीणां पतिरस्तृतः ॥ ६४ ॥

हिरण्यबाहुरुर्व्यूतिर्हरिकेशो हिरीमशः ।

हरिशिप्रो हर्यमाणो हरिजातो हरिम्भरः ॥ ६५ ॥

हिरण्यवर्णो हर्यश्वो हरिवर्पा हरिप्रियः ।

हनिष्ठो हर्यतो हव्यो हरिष्ठा हरियोजनः ॥ ६६ ॥

सत्वा सुशिप्रः सुक्षत्रः सुवीरः सुतपा ऋषिः ।

गाथान्यो गोत्रभिद्ग्रामं वहमानो गवेषणः ॥ ६७ ॥

जिष्णुस्तस्थुष ईशान ईशानो जगतो नृतुः ।

नर्याणि विद्वान्नृपतिः नेता नृम्णस्य तूतुजिः ॥ ६८ ॥

निमेघमानो नर्यापाः सिन्धूनां पतिरुत्तरः ।

नर्यो नियुत्वान्निचितो नक्षद्दाभो नहुष्टरः ॥ ६९ ॥

नव्यो निधाता नृमणाः सध्रीचीनः सुतेरणः ।

नृतमानो नदनुमान्नवीयान्नृतमो नृजित् ॥ ७० ॥

विचयिष्ठो वज्रबाहुर्वृत्रखादो वलं रुजः ।

जातूभर्मा ज्येष्ठतमो जनभक्षो जनंसहः ॥ ७१ ॥

विश्वाषाड्वंसगो वस्यान्निष्पाडशनिमान्नृषाट् ।

पूर्भित्पुराषाडभिषाट् जगतस्तस्थुषस्पतिः ॥ ७२ ॥

संवृक् समत्सु सन्धाता सुसंदृक् सविताऽरुणः ।

स्वर्यः स्वरोचिः सुत्रामा स्तुषेय्यः सनजाः स्वरिः ॥ ७३ ॥

कृण्वन्नकेतवे केतुं पेशः कृण्वन्नपेशसे ।

वज्रेण हत्वी महिनो मरुत्स्तोत्रो मरुद्गणः ॥ ७४ ॥

महावीरो महाव्रातो महाय्यः प्रमतिर्मही ।

माता मघोनां मंहिष्ठो मन्युमीर्मन्युमत्तमः ॥ ७५ ॥

मेषो महीवृन्मन्मदानो माहिनावान्महेमतिः ।

म्रक्षो मृळीको मंहिष्ठो म्रक्षकृत्वा महामहः ॥ ७६ ॥

मदच्युन्मर्डितामद्वा मदानां पतिरातपः ।

सुशस्तिः स्वस्तिदाः स्वर्दृग्राधानामाकरः पतिः ॥ ७७ ॥

इषुहस्त इषां दाता वसुदाता विदद्वसुः ।

विभूतिर्व्यानाशिर्वेनो वरीयान् विश्वजिद्विभुः ॥ ७८ ॥

नृचक्षाः सहुरिः स्वर्वित्सुयज्ञः सुष्ठुतः स्वयुः ।

आपिः पृथिव्या जनिता सूर्यस्य जनिता श्रुतः ॥ ७९ ॥

स्पड्विहायाः स्मत्पुरन्धिर्वृषपर्वा वृषन्तमः ।

साधारणः सुखरथः स्वश्वः सत्राजिदद्भुतः ॥ ८० ॥

ज्येष्ठराजो जीरदानुर्जग्मिर्वित्वक्षणो वशी ।

विधाता विश्वमा आशुर्मायी वृद्धमहावृधः ॥ ८१ ॥

वरेण्यो विश्वतूर्वातस्येशानो द्यौर्विचर्षणिः ।

सतीनमन्युर्गोदत्रः सद्योजातो विभञ्जनुः ॥ ८२ ॥

वितन्तसाय्यो वाजानां विभक्ता वस्व आकरः ।

वीरको वीरयुर्वज्रं बभ्रिर्वीरेण्य आघृणिः ॥ ८३ ॥

वाजिनेयो वाजसनिर्वाजानांपतिराजिकृत् ।

वास्तोष्पतिर्वर्पणीतिर्विशां राजा वपोदरः ॥ ८४ ॥

विभूतद्युम्न आचक्रिरादारी दोधतो वधः ।

आखण्डलो दस्मवर्चाः सर्वसेनो विमोचनः ॥ ८५ ॥

वज्रस्य भर्ता वार्याणां पतिर्गोजिद्गवां पतिः ।

विश्वव्यचाः सञ्चकानः सुहार्दो जनिता दिवः ॥ ८६ ॥

समन्तुनामा पुरुध प्रतिको बृहतः पतिः ।

दीध्यानो दामनो दाता दीर्घश्रवस ऋभ्वसः ॥ ८७ ॥

दंसनावान्दिवः संम्राड्देवजूतो दिवावसुः ।

दशमो देवता दक्षो दुध्रोद्युम्नी द्युमन्तमः ॥ ८८ ॥

मंहिष्ठरातिरित्थाधीर्दीद्यानो दधृषिर्दुधिः ।

दुष्टरीतुर्दुश्च्यवनो दिवोमानो दिवोवृषा ॥ ८९ ॥

दक्षाय्यो दस्युहाधृष्णुः दक्षिणावान् धियावसुः ।

धनस्पृद्धृषितो धाता दयमानो धनञ्जयः ॥ ९० ॥

दिव्यो द्विबर्हाः सन्नार्यः समर्यस्त्राः सिमः सखा ।

द्युक्षः समानो दंसिष्ठो राधसः पतिरध्रिगुः ॥ ९१ ॥

सम्राट् पृथिव्या ओजस्वान्वयोधा ऋतुपा ऋभुः ।

एको राजैधमानद्विडेकवीर उरुज्रयाः ॥ ९२ ॥

लोककृज्जनिताऽश्वानां जोहूत्रो जनिता गवाम् ।

जरिता जनुषां राजा गिर्वणाः सुन्वतोऽविता ॥ ९३ ॥

अत्कं वसानः कृष्टीनां राजोक्थ्यः शिप्रवानुरुः ।

ईड्योदाश्वानिनतमो घोरः सङ्क्रन्दनः स्ववान् ॥ ९४ ॥

जागृविर्जगतो राजा गृत्सो गोविद् घनाघनः ।

जेताऽभिभूरकूपारो दानवानसुरोर्णऽवः ॥ ९५ ॥

घृष्विर्दमूनास्तवसस्तवीयानन्तमोऽवृतः ।

रायोदाता रयिपतिः विपश्चिद्वृत्रहन्तमः ॥ ९६ ॥

अपरीतः षालपश्चाद् दध्वायुत्कार आरितः ।

वोह्लावनिष्ठो वृष्ण्यावान्वृषण्वान्वृकोऽवतः ॥ ९७ ॥

गर्भोऽसमष्टकाव्यो युजाहिशुष्मो दधृष्वणिः ।

प्रत्नः पतिर्वाजदावा ज्योतिष्कर्ता गिरां पतिः ॥ ९८ ॥

अनवद्यः सम्भृताश्वो वज्रिवादद्रिवान्द्युमान् ।

दस्मो यजत्रो योधीयानकवारिर्यतङ्करः ॥ ९९ ॥

पृदाकुसानुरोजीयान् ब्रह्मणश्चोदिताः यमः ।

वन्दनेष्ठाः पुरां भेत्ता बन्धुरेष्ठा बृहद्दिवः ॥ १०० ॥

वरूता मधुनो राजा प्रणेनीः पप्रथी युवा ।

उरुशंसो हवंश्रोता भूरिदावा बृहच्छ्रवाः ॥ १०१ ॥

माता स्तियानां वृषभो महोदाता महावधः ।

सुग्म्यः सुराधाः सत्राषाडोदतीनां नदोधुनिः ॥ १०२ ॥

अकामकर्शनः स्वर्षाः सुमृळीकः सहस्कृतः ।

पास्त्यस्य होता सिन्धूनां वृषाभोजो रथीतमः ॥ १०३ ॥

सखा मुनीनां जनिदाः स्वधावानसमोऽप्रतिः ।

मनस्वानध्वरो मर्यो बृबदुक्थोऽविता भगः ॥ १०४ ॥

अषाळ्होऽरीळ्ह आदर्ता वीरं कर्तां विशस्पतिः ।

एकः पतिरिनः पुष्टिः सुवीर्यो हरिपाः सुदृक् ॥ १०५ ॥

एको हव्यः सनादारुगोको वाकस्य वक्षणिः ।

सुवृक्तिरमृतोऽमृक्तः खजकृद् बलदाः शुनः ॥ १०६ ॥

अमत्रो मित्र आकाय्यः सुदामाब्जिन् महोमही ।

रथः सुबाहुरुशना सुनीथो भूरिदाः सुदाः ॥ १०७ ॥

मदस्य राजा सोमस्य पीत्वीज्यायान्दिवः पतिः ।

तविषीवान्घनो युध्मो हवनश्रुत्सहः स्वराट् ॥ १०८ ॥

॥ अत्रेमे भवन्त्युपसंहारश्लोकाः ॥

इदं सहस्रमिन्द्रस्य नाम्नां परमपावनम् ।

ऋग्वेदतो गणपतिः सङ्गृह्य विनिबद्धवान् ॥

नात्र नाम्नः पौनरुक्त्यं न च कारादि पूरणम् ।

श्लोकमध्ये न चारम्या शतकस्योपसंहृतिः ॥

नाम्नामेषां छान्दसत्वात्सर्वेषां च स्वरूपतः ।

अवलोक्या यथा छन्दः शब्दशुद्धिर्विचक्षणैः ॥

अनेकपदनामानि विनियोज्यानि पूजने ।

चतुर्थ्यन्तप्रयोगेषु व्युत्क्रमाच्च यथान्वयम् ॥

अस्य नामसहस्रस्य वेदमूलस्य सेवने ।

पूर्णं फलं तद्विज्ञेयं यत्स्वाध्यायनिषेवणे ॥

मन्त्रेभ्यः सम्भृतं सारमेतन्नामसहस्रकम् ।

ऐन्द्रं यो भजते भक्त्या तस्य स्युः सिद्धयो वशे ॥

इन्द्रो विजयते देवः सर्वस्य जगतः पतिः ।

वेदमूलं जयत्येतत्तस्य नामसहस्रकम् ॥

॥ इति श्रीभगवन्महर्षिरमणान्तेवासिनो वासिष्ठस्य

नरसिंहसूनोर्गणपतेः कृतिः इन्द्रसहस्रनामस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥