top of page

उमाऽक्षरमाला

Hindi/Devanagari

Hindi/Devanagari

Uma - The Supreme Mother Of The Universe

उमा अक्षरमाला – परिचय

उमा अक्षरमाला भगवान शिव की अर्धांगिनी और समस्त जीवों की विश्वमाता दिव्यमाता उमा देवी की स्तुति में काव्यकण्ठ वासिष्ठ श्री गणपति मुनि द्वारा रचित एक सुंदर और शक्तिशाली संस्कृत स्तोत्र है।


यह स्तोत्र अक्षरमाला के रूप में, अर्थात् पवित्र अक्षरों की माला की तरह रचा गया है। इसके श्लोक संस्कृत वर्णमाला के अक्षरों के क्रम में आगे बढ़ते हैं। प्रत्येक श्लोक एक विशेष अक्षरध्वनि से आरंभ होकर उस ध्वनि को देवीमाता की स्तुति और मंत्रस्वरूप प्रार्थना में बदल देता है। इस प्रकार पूरी वर्णमाला ही उमा देवी के चरणकमलों में अर्पित पवित्र पुष्पमाला बन जाती है। यह स्तोत्र बताता है कि समस्त वाणी, समस्त मंत्र, समस्त ज्ञान और समस्त सृष्टि दिव्यमाता से ही उत्पन्न होती है।


इन श्लोकों में उमा देवी की आराधना परमशक्ति के रूप में, शिव के पीछे स्थित दिव्यशक्ति के रूप में, गणपति और स्कंद की माता के रूप में, तथा सौंदर्य, करुणा, रक्षा और आध्यात्मिक ज्ञान की मूलस्वरूपिणी के रूप में की गई है। उन्हें पंचभूतों में व्याप्त, दुर्बलों की रक्षा करने वाली, संसार के दुःखभार को दूर करने वाली, आंतरिक शत्रुओं का नाश करने वाली और अपने करुणाकटाक्ष से मंगल प्रदान करने वाली देवी के रूप में स्तुत किया गया है।


इस स्तोत्र की विशेषता पवित्र नामों, अक्षरों और दिव्यध्वनि के साथ इसके गहरे संबंध में है। इन अक्षररूप श्लोकों के माध्यम से उमा देवी का ध्यान करते समय भक्त केवल उनके दिव्य रूप का ही नहीं, बल्कि मंत्र और वाणी में विराजमान उनकी सूक्ष्म उपस्थिति का भी आह्वान करता है। उमा अक्षरमाला का नित्य पाठ करने से मन शुद्ध होता है, भक्ति दृढ़ होती है; भय और विघ्न दूर होते हैं, साधक को आंतरिक स्पष्टता प्राप्त होती है और दिव्यमाता की कृपा मिलती है — ऐसा विश्वास किया जाता है।


यह स्तोत्र भक्ति, मंत्रशक्ति, काव्यप्रतिभा और आध्यात्मिक शरणागति — इन चारों को सुंदर रूप से एक करता है, और उमा देवी को भक्तों की रक्षा करने वाली, मार्गदर्शन देने वाली और उनका उद्धार करने वाली प्रकाशमयी माता के रूप में हमारे सामने प्रस्तुत करता है।


॥ काव्यकण्ठ वासिष्ठ श्रीगणपतिमुनि विरचितम् उमाऽक्षरमाला ॥


।। अनुष्टुब्वृत्तं ।।


अक्षरं वाक्पथातीतं ऋक्षराजनिभाननम् ।

रक्षताद्धाम नः किञ्चिदुक्षवाहनमोहनम् ।।१।।


आकाशकेशमहीषीं आकारविजितोर्वशीम् ।

आशाहीनजनध्येयां आशापालार्चितां नुमः ।। २।।


इन्द्रप्रभृतिगीर्वाणवन्दिताङ्घ्रिकुशेशया ।

चन्द्रस्तनन्धयापीडजाया विजयतेतराम् ।। ३ ।।


ईश्वरीं सर्वभूतानां कः शिवां स्तोतुमीश्वरः ।

चतुर्भिरसमेतो ना वदनैरुतबाहुभिः ।।४।।


उमा नामादिमा भामा वामा श्यामा विमानमा ।

विमानमान्यमाया मा भीमा रामानुमातु मा ।।५।।


ऊरुं तं दक्षिणं मातुः स्मरामि निजमासनम् ।

यस्मादहं परिभ्रष्टः कल्की भूभुवनं गतः ।। ६ ।।


ऋषीणां चक्षुषो ज्योतिः बाला शैलस्य चक्षुषः ।

हरस्य चक्षुषः कान्ता मातोमा मम चक्षुषः ।। ७।।


ॠकारं वेष्टितं द्वाभ्यां नाभ्यामुभयतो दिशम् ।

आकारो वा क्षमः पातुं स चन्द्रेण वतंसितः ॥८॥


ऌकारः शीतलापाङ्गि ककारेणेव सर्वदा ।

श्लिष्ट एव त्वया गौरि मेरुधन्वा प्रयुज्यते ।। ९।।


ॡकारोऽम्ब त्वया बाल्ये कलभाषिणि भाषितः ।

नचेदयमसन्वर्णो गृह्यते कथमागमे ।। १० ।।


एणस्तनन्धयालोकं एकान्तालोचनामृतम् ।

एकाम्रनायकदृशोर्भाग्यं विजयतेतराम् ।।११।।


ऐश्वर्यं कः पुमानीष्टे गिरिजायाः प्रभाषितुम् ।

चामरग्राहिणी यस्याः स्वयमम्भोजवासिनी ।।१२।।


ओङ्कार इव शर्वस्य ह्रीङ्कारस्तव वाचकः ।

अनयोरम्बिके भेदं यो न वेद स वेद ना ।। १३।।


औदार्ये देवता धेनुः सौन्दर्ये मणिपुत्रिका ।

स्वयं शक्तिर्नगसुता त्रिलोकी राज्यमर्हति ।। १४ ।।


अंसयोर्विनतं सम्यगुन्नतं कुचकुम्भयोः ।

अमृतं शङ्करदृशोः परं जयति दैवतम् ।।१५।।


अः कुण्ठितोऽभवद्येषु तेषु दर्शितविक्रमा ।

यातुधानेषु भीमेषु पातु वो भीमभामिनी ।। १६ ।।


।। आर्यावृत्तं ।।


कमलासुतेन यत्नात् कृतानि शृङ्गारतन्त्रसूत्राणि ।

स्तोकान्यपि बहुलार्थान्यगजाहसितानि पान्तु त्वाम् ।। १७ ।।


खं भवती भूर्भवती पवनो भवती हुताशनो भवती ।

सलिलं च देवि भवती भवतीं हित्वा न किञ्चिदपि ।। १८ ।।


गणपतये स्तनघटयोः पदकमले सप्तलोकभक्तेभ्यः ।

अधरमणौ त्रिपुरजिते दधासि पीयूषमम्ब त्वम् ।। १९ ।।


घनमतिदायकवेणी वाणीपतिमुख्यदेवताविनुता ।

पुररिपुपाणिगृहीती पूर्णं विदधातु मे कामम् ।। २० ।।


ङत्वं वादस्य लिपौ मातः केनापि लिङ्गभेदेन ।

त्वद्रूपता पुरारेस्तदभावे तु द्वयोरैक्यम् ।। २१ ।।


चञ्चलविशालनयना तुङ्गकुचा चञ्चरीकनीलकचा ।

पञ्चमुखस्य पुरन्ध्री जगतोंऽहःसञ्चयं हरतु ।। २२ ।।


छत्रग्रहणनियोज्या दशशतनेत्रस्य भामिनी यस्याः ।

तस्याश्चरणमुमाया भवातपे किश्यतां छत्रम् ।। २३ ।।


जम्बुकनायकनयनज्योत्स्नेयं रङ्गशायिनो भगिनी ।

अखिलानामण्डानामधिराज्ञी विजयते चण्डी ।। २४ ।।


झङ्कृतिं करोति चेन्नमत्तषट्पदावली

यन्मुखाम्बुजन्मना सुगन्धिना निमन्त्रिता ।


(तूणकवृत्तं)


कर्णकुन्तलभ्रमाद्भवेन नैव वार्यते

शैलशक्रपुत्रिका धुनोतु सा मम भ्रमम् ।। २५ ।।


ञमङणनाः सम्प्रोक्ता चपकटताख्येषु गौरि वर्गेषु ।

उत्तमसंज्ञाः प्राज्ञैः नरवर्गे तु त्वदङ्घ्रिरताः ।। २६।।


टङ्कृतिमुखरितदिक्कं सज्यं बाणासनं करे दधती ।

ध्येया माया शबरी शत्रुभयं तर्तुकामेन ।। २७ ।।


ठङ्कमपूर्वं लक्ष्म्या प्रहसन्प्रवदस्यलं तु वदनस्य ।

परितो मुनिभिर्गीतः परिग्रहो धूर्जटेर्जयति ।। २८ ।।


डमरुधरो भगवानपि गायति यस्याः शुभं गुणव्रातम् ।

तस्याः शिखरिसुताया नाकृतपुण्यो भवेद्वन्दी ।। २९।।


ढक्कादिवाद्यहस्तप्रमथसमाराधितश्रवणयुग्मा ।

शुभ्रकिरणार्धमौलेः शुद्धान्तविलासिनी जयति ।। ३० ।।


णटधात्वर्थे चतुरो नाथो यस्यास्तरङ्गिणीधारी ।

अगपुरुहूतसुता सा करोतु मे मानसे नटनम् ।। ३१।।


तनुकान्तिविजितकनका तरणिः संसारघोरजलराशेः ।

तरुणारुणाभचरणा तनोतु मे गिरिसुता क्षेमम् ।। ३२ ।।


थस्येव यस्य नास्ति प्रारम्भो येन न द्वितीयत्वम् ।

तस्य गृणन्त्यक्षरता यस्मिन्नपि तन्महो जयति ।। ३३ ।।


दरहसितद्विगुणीकृतमुखकान्तिर्जयति पुरजितः कान्ता ।

नयनोन्मेषविलासो यस्याः सकलानि भुवनानि ।। ३४।।


धरणीधरस्य दुहिता धरणीधरवासिनो वधूर्दयिता ।

धरणीविटस्य भगिनी धरणीमेतामुमा पातु ।। ३५॥


नगजे पायं पायं लावण्यसुधां त्वदीयगात्रस्य ।

नयनाञ्जलिना शूली बभूव मृत्युञ्जयो मन्ये ॥ ३६॥


पतिरुग्रदृष्टिरुग्रो युवराजोऽयं सदा मदोपेतः ।

तव राज्ञि न करुणा चेद् भुवनस्य कथं शुभं भवतु ।। ३७।।


फलितं ममाम्ब सुकृतं कालेनैतावता न सन्देहः ।

यद् भवदीयं स्तोत्रं पवित्रमीशानि रचयामि ।। ३८ ।।


बलिभिर्निपीड्यमानानबलान् पातुं गृहीतजननाय ।

बलमम्ब देहि मह्यं बलिमेतत्कल्पयामि मनः ।। ३९ ।।


भवदीयस्य महेश्वरि कटाक्षनाम्नो नवस्य मेघस्य ।

प्रावृषमहमाशङ्के करुणां कल्याणतोयमुचः ।। ४० ।।


मतिरहितः स्तुवसि त्वं यं कञ्चन धनपिशाचिकाविष्टम् ।

इष्टं च नैव लभसे पश्य जगन्मातरं स्तुत्वा ।। ४१।।


यमिनां स्मर्तुं योग्यं निगमागमवाक्यसञ्चयैर्मृग्यम् ।

मूर्तं लोचनभाग्यं पुरामरेर्जयति नीपवने ।। ४२।।


रथचरणपाणिभगिनी दानवदमनी नमद्विपच्छमनी ।

भुवनत्रयस्य जननी विन्ध्ये धरणीधरे जयति ।। ४३॥


ललनाजनप्रकाण्डं कलनादपरास्तबालकलकण्ठम् ।

पुरवैरिणः कलत्रं मुरवैरि समर्चितं भज रे ।। ४४।।


वन्द्यमुमापदकमलं निन्द्यमिदं सङ्गकारणसदनम् ।

वयसि सकलेऽप्यतीते नयसि मुधा मुग्ध किं कालम् ।। ४५।।


शम्बरशात्रवशात्रवकलत्रपदमित्रमहमहो धन्यः ।

भूमण्डले विशाले सदृशः पुरुषो मया कोऽन्यः ।॥ ४६।।


षड्वदनस्य सवित्री षण्णां हन्त्री मनः सपत्नानाम् ।

षड्भिर्गम्यं मार्गेर्भर्गस्य पुरन्ध्रिकास्थानम् ।। ४७ ।।


सर्वत्र सङ्गमुक्तो गर्ववियुक्तः स्वतन्त्रसञ्चारः ।

निर्वर्णयन् कदा वा शर्ववधूधाम विहरामि ।। ४८ ।।


हरिमुखवन्दितचरणा हरिणाङ्कमदापहास्यराजीवा ।

हरिणस्तनन्धयाक्षी हरिनायकवाहना जयति ।। ४९।।


क्षत्रियान्तकारिणः प्रसूत्वमेव केवलं

नाप कापि यत्कला ममापि मातृतामगात् ।


दुष्टलोकमारिणी नृसिंहशक्तिरूपिणी

धूर्जटेर्वधूटिका धुनोतु सा मदापदम् ।। ५० ।। (तूणकवृत्तं)


।। इतिश्री भगवन्महर्षिरमणाऽन्तेवासिनो वासिष्ठस्य नरसिंहसूनो-

र्गणपतेः कृतिः उमाऽक्षरमाला समाप्ता ।।

bottom of page