इन्द्रगीतम्
Hindi/Devanagari

Indra- The Sovereign Supreme King of The Universe
इन्द्र गीतम् – परिचय
इन्द्र गीतम् वैदिक परम्परा के सर्वोच्च देवताओं में से एक, देवराज इन्द्र की स्तुति में काव्यकण्ठ वासिष्ठ श्री गणपति मुनि द्वारा रचित एक गम्भीर और प्रेरणादायी स्तोत्र है। इस गीत में इन्द्र को केवल वर्षा, गर्जन और आकाश के अधिपति के रूप में ही प्रस्तुत नहीं किया गया है। उन्हें समस्त लोकों का संचालन करने वाली दिव्यशक्ति, भक्तों के रक्षक, शत्रुशक्तियों का संहार करने वाले वीर तथा साहस, बल, ज्ञान, ऐश्वर्य और आध्यात्मिक प्रकाश प्रदान करने वाली महान शक्ति के रूप में देखा गया है।
इस स्तोत्र के श्लोक इन्द्र को अन्धकार पर विजय पाने वाली शक्ति, विघ्नों को दूर करने वाले दैवी बल तथा विश्व और साधक के अन्तःकरण—दोनों में व्यवस्था और संतुलन स्थापित करने वाली चेतना के रूप में वर्णित करते हैं। वे सत्पुरुषों के मित्र, शुभ कर्मों के सहायक और विजयशक्ति के मूल स्रोत के रूप में स्तुत किए गए हैं। इन्द्र का वज्रायुध उस अजेय दिव्य ज्ञानशक्ति का प्रतीक है, जो अज्ञान को भेदकर भीतर छिपे हुए प्रकाश, जीवनशक्ति और प्रेरणा के प्रवाहों को मुक्त करती है।
इन्द्र गीतम् एक और भी गहरी आध्यात्मिक दृष्टि को प्रकट करता है। इसमें इन्द्र को आकाश, सूर्य, प्राणशक्तियों और सृष्टि के विशाल विस्तार में क्रियाशील रूप से व्यक्त होने वाली चेतनशक्ति के रूप में देखा गया है। यद्यपि उनका वास्तविक स्वरूप निराकार है और मानव बुद्धि की पूर्ण पहुँच से परे है, फिर भी विश्व की व्यवस्था, शक्ति और वैभव के माध्यम से उनकी महिमा प्रत्यक्ष होती है। अन्ततः यह गीत अन्तःशान्ति, पाप और दुःख से मुक्ति, समृद्धि, आनन्द, मंगल तथा इन्द्र की रक्षक कृपा के लिए की गई एक भक्तिपूर्ण प्रार्थना बन जाता है।
॥ काव्यकण्ठ वासिष्ठ श्रीगणपतिमुनिविरचितम् इन्द्रगीतम् ॥
धर्ता सुकृतानां हर्ता दुरितानाम् ।
भर्ता नभसो मे कर्तास्तु शुभानाम् ।। १ ।।
ख्याताऽमितवीर्यो धूताखिलवैरी ।
नेता विबुधा नां त्राता भवतान्मे ।।२।।
विक्रम्य विधुन्वन्वक्रांत्समरेषु ।
चक्रायुधमित्रः शक्रः शरणं नः ।। ३।।
शक्रः शुभवित्तां लक्ष्मीमनियत्ताम् ।
आनन्दितचित्तां मह्यं भुवि धत्ताम् ।।४।।
नाकं त्वमरक्षः पाकं युधि जित्वा ।
वृत्रं च विधूयामित्रं पविपाणे ।।५।।
एतानि विकुर्वन् भूतानि स पाकः ।
शुभ्रे विफलोऽभूदभ्रे तव जिष्णो ।। ६ ।।
पाकः प्रभुरेव प्राणांश्च विकर्तुम् ।
यद्यम्बरनाथ त्वं न प्रतिकर्तुम् ।। ७ ।।
न त्वं यदि रोद्धा वृत्रः परिभूय ।
प्रज्ञामयि विश्वं दद्यात्तिमिराय ।। ८ ।।
प्रज्ञामुषसं तां ज्ञं चाजितसूर्यम् ।
यद्रक्षसि वृत्रात्तत्ते सुरकार्यम् ।।९।।
सम्मोहनशक्तिर्वृत्रस्य तु निद्रा ।
सम्बोधनशक्तिर्विद्युत्तव भद्रा ।।१०।।
नादान्तविभास्यं वेदान्तरहस्यम् ।
मोदान्तरयोधं भेदान्तकमीडे ।। ११ ।।
खे वायुमनन्तं रुद्रं निनदन्तम् ।
भान्तं मघवन्तं वन्दे भगवन्तम् ।। १२ ।।
तारं मदनारि प्राणं पवमानम् ।
देवं मघवानं ध्यायाम्यतिमानम् ।। १३ ।।
वीर्ये सकलं त्वद्देवेश्वर नूनम् ।
देवासुरमर्त्यैर्युक्तम् जगदूनम् ।। १४ ।।
निर्जित्य समस्तान् भावानपि जिष्णो ।
सम्राड् भुवनानामासीः प्रभविष्णो ।।१५।।
नाभेत्स्य इमं चेद् वृत्रं दिवि वीरम् ।
नामोक्ष्यदघारे मेघो भुवि नीरम् ।। १६ ।।
गोपायसि विश्वं शश्वद्बहुरीतीः ।
स्वर्नाथ विधुन्वन् वृत्रस्य विभूतीः ।। १७ ।।
चत्वारि वपूंषि प्राहूर्मुनयस्ते ।
येषां जगदेतद्देवाधिप हस्ते ।। १८ ।।
रूपाणि विभो ते भूयांसि ततानि ।
दिङमात्रतयाद्यैश्चत्वार्युदितानि ।।१९।।
सर्वस्य च कर्ता सर्वस्य च धर्ता ।
प्राणः पुरुहूतः को नाम स गीतः ।। २० ।।
सूत्रं विदुरेके सुश्लोकमनन्तम् ।
केचिद्विधिमाहुः कं तं भगवन्तम् ।। २१।।
विश्वस्य निदानं विश्वातिगमानम् ।
एतं विदुरन्ये वायुं पवमानम् ।। २२ ।।
सर् वस्य च नेत्री सर्वैरपि मान्या ।
गीर्वाणपते ते कालस्तनुरन्या ।। २३ ।।
रुद्रं विदुरेके नेतर्बहुलीलम् ।
प्राहुर्यममन्ये कायं तव कालम् ।। २४ ।।
कालोऽयमनादिः सूर्यादपि पूर्वः ।
भाक्तो जनिवादस्तस्याजर सर्वः ।। २५।।
सद्व्यापकशक्तिं प्राणं कथयन्ति ।
व्यक्तेतरशब्दं कालं गणयन ्ति ।। २६ ।।
व्यक्तेतरशब्दान्नैव प्रणवोऽन्यः ।
तस्येन्द्र तवाङ्के विश्राम्यति धन्यः ।। २७।।
सच्छक्तिरभाणि प्राणः परमस्य ।
चिच्छक्तिरगादि प्राज्ञैः प्रणवोऽस्य ।। २८ ।।
सर्वत्र विसारि ज्योतिस्तटिदाख्यम् ।
देवेन्द्र शरीरं गीतं तव मुख्यम् ।। २९ ।।
प्राणं प्रणवं च ज्योतिश्च विसारि ।
देवं नयदेकं वन्दे भवधारि ।। ३० ।।
एकः स तिसॄणामस्थूल तनूनाम् ।
राजत्यभिमानी राजा भुवनानाम् ।। ३१।।
दृश्यस्य परस्ताद्ब्रह्मागुणमस्ति ।
इन्द्राभिधया तत् दृश्येऽत्र चकास्ति ।। ३२ ।।
बन्धुर्भुवनानां सूर्यस्ततकीर्तिः ।
राजन्नमराणां तुर्या तव मूर्तिः ।। ३३ ।।
देव प्रतिबिम्बीभूय प्रतिसूर्यम् ।
विश्वस्य महेन्द्र त्वं पश्यसि कार्यम् ।। ३४।।
नो केवलमर्के पिण्डेषु च तातः ।
अन्तः प्रतिबिम्बीभूतः पुरुहूतः ।। ३५।।
पिण्डे प्रतिबिम्बीभूतं पुरुहूतम ।
वैश्वानरमाहुर्लोकत्रयतातम् ।। ३६ ।।
नान्यानि किल त्वद्रूपाण्यखिलानि ।
मायिन् विभवं ते किं वा कथयामि ।। ३७ ।।
पाहि त्रिदशानामीशान कृशानः ।
भूयात्तव देव स्तोता बहुलान्नः ।। ३८ ।।
सर्वं भवताऽहं पक्षेण जयानि ।
ईशो भुवि लोके नाकेश भवानि ।। ३९ ।।
आविश्य विभो मां कर्तुं भुवि कार्यम् ।
सम्प्रेषय किञ्चिद्दिव्यं तव वीर्यम् ।। ४० ।।
धाता भुवनानां नेता त्रिदशानाम् ।
आविश्य विभुर्मामाभातु सुकर्मा ।। ४१।।
इन्द्रं प्रभजन्तामेतास्तनुमध्याः ।
नाथं गुणवत्यो यद्वत्तनुमध्याः ।।४२।।
॥ इति श्रीभगवन्महर्षिरमणान्तेवासिनो वासिष्ठस्य
नरसिंहसूनोर्गणपतेः कृता ‘इन्द्रगीतम्’ सम्पू र्णम् ॥
