కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
పఞ్చమః స్తబకః – ఉపజాతివృత్తమ్
“పరిణయః” — అంటే “దివ్య వివాహం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఐదవ స్తబకం ఉమాదేవి మరియు మహేశ్వరుల పవిత్ర కళ్యాణాన్ని గానం చేస్తుంది. ప్రారంభ శ్లోకాలలో దేవి మందహాసపు కాంతి, సౌందర్యం ప్రధానంగా వర్ణించబడి, నిదానముగా వారి వివాహకథను మరియు దాని అంతరార్థాన్ని విస్తరిస్తుంది. శివుడు ఉమాదేవి సౌందర్యాన్ని దర్శించడం, పరస్పర ప్రేమ వికసించడం, తపస్సు వారి ఐక్యానికి మార్గం సిద్ధం చేయడం, అనంతరం దేవతలు, సిద్ధులు, గణాలు, ఋషుల సమక్షంలో వారి దివ్య వివాహం జరగడం ఇందులో చిత్రించబడుతుంది. అందువల్ల పరిణయః అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఈ శ్లోకాలు కేవలం ఒక వివాహఘట్టాన్ని వర్ణించడమే కాకుండా, శివశక్తుల విశ్వాత్మక ఐక్యాన్ని సమస్త పవిత్ర దాంపత్యానికి ఆదర్శంగా, దివ్యసృష్టి మరియు ప్రకటనకు మూలంగా ప్రతిపాదిస్తాయి.
సుపరిచితమైన పురాణకథనాన్ని ముని గంభీరమైన తాత్త్విక దృష్టితో వివరిస్తారు. శివుడు, ఉమా అనే ఇద్దరు వేర్వేరు వ్యక్తులు యాదృచ్ఛికంగా కలుసుకోవడం ఈ వివాహం కాదని, అసలు పరస్పరం విడదీయరాని రెండు తత్త్వాల పునరైక్యమేనని శ్లోకం తరువాత శ్లోకం సూచిస్తుంది. ఈ భావం ఒక విశేషమైన గాఢతను పొందుతుంది: వారిలో వారు, అనగా ఒకరినొకరు తప్ప, మరి ఏ ఇతరులు వారిని పూర్తిగా గ్రహించలేరు — ఉమా శివునికే చెందినది; శివుడు ఉమకే చెందినవాడు. శివుని ఉగ్ర తపస్వి రూపం కూడా ఇక్కడ లోతైన ఆధ్యాత్మిక సత్యానికి సాధనమవుతుంది. పుర్రెలు, సర్పాలు, భస్మం, శ్మశానవాసం వంటి బాహ్యంగా భయానకంగా కనిపించే లక్షణాలు ఉన్నప్పటికీ ఉమాదేవి ఆయనను ప్రేమించడం, నిజమైన ప్రేమ బాహ్యసౌందర్యంపై ఆధారపడదని తెలియజేస్తుంది.
ఈ స్తబకం తపస్సు మరియు పురుషార్థానికీ ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక విలువను ఇస్తుంది. స్వభావతః పరస్పరం అనుసంధానమైనది అయినా, విధిగా నిర్ణీతమైనది అయినా, అది సాధకునికి నియమబద్ధమైన ప్రయత్నం, తపస్సు ద్వారానే సిద్ధించవలసి ఉంటుందని ముని సూచిస్తారు. ఈ విధంగా దివ్యకల్యాణకథ, సాధకుని అంతరంగ జీవనానికి కూడా ఒక ఉపదేశంగా మారుతుంది.
ఉపజాతి ఛందస్సులో మునిగారి కవితా ప్రతిభ విశేషంగా ప్రకాశిస్తుంది. భక్తి, సౌందర్యం, హాస్యరసం, శృంగారం, తాత్త్వికచింతన, పురాణకథనం — ఇవన్నీ సహజంగా ఒకే ప్రవాహంలో కలిసిపోతాయి. చంద్రకాంతి, కర్పూరం, దేవి మందహాసం వంటి సుకుమార చిత్రాల నుండి, శివుని కపాలాలు, సర్పాలు, భస్మం, శ్మశానసంబంధమైన ఉగ్రచిత్రాల వరకు ఆయన సులభంగా ప్రయాణించి, పైకి విరుద్ధంగా కనిపించే వాటినే అంతర్గత ఏకత్వానికి సంకేతాలుగా మలుస్తారు. పురాణకథనాన్ని ఏకకాలంలో సౌందర్యమయంగా, సంకేతార్థసంపన్నంగా, పరతత్త్వబోధకంగా మార్చడం ఆయన కవిత్వంలోని గొప్ప విశిష్టత.
ముగింపు శ్లోకంలో ఈ రచనలను సందర్భశుద్ధా ఉపజాతయః — సందర్భానుకూలంగా, సుసంపన్నంగా నిర్మితమైన ఉపజాతి శ్లోకాలు — అని ముని పేర్కొంటారు. జగన్మాత యొక్క మంగళకరమైన దివ్యవివాహాన్ని వర్ణిస్తూ, సజ్జనుల ఆనందార్థం సమర్పించబడిన ఈ శ్లోకాలు, భక్తి, శృంగారసౌందర్యం, పురాణం మరియు పరతత్త్వాన్ని సమన్వయపరిచిన అద్భుతమైన కవితాసంపదగా నిలుస్తాయి.
ద్వితీయం శతకమ్
పఞ్చమః స్తబకః – ఉపజాతివృత్తమ్
పరిణయః
శ్రీఖణ్డచర్చామివ కల్పయన్త్యో ముహుః కపోలేషు సఖీజనస్య ।
శ్రీకణ్ఠకాన్తాహసితాఙ్కురాణాం శ్రీమన్తి కుర్వన్తు జగన్తి భాసః ।। ౧౦౧ ।।
కీర్తిర్వలక్షా కుసుమాయుధస్య స్వర్ణాద్రికోదణ్డజయోన్నతస్య ।
దరస్మితశ్రీర్ద్విరదాస్యమాతుర్ద్రాఘీయసీం వో వితనోతు భూతిమ్ ।। ౧౦౨ ।।
ప్రమథ్యమానామృతరాశివీచిప్రోద్గచ్ఛదచ్ఛాచ్ఛతుషారకల్పాః ।
యుష్మాకమిచ్ఛాం విదధత్వమోఘాం విఘ్నేశమాతుర్దరహాసలేశాః ।। ౧౦౩ ।।
చన్ద్రాతపః కశ్చన సమ్ప్రసన్నో మహేశనేత్రాతిథితర్పణో నః ।
మనోభిలాషం సఫలీకరోతు మహేశ్వరీహాసలవప్రకాశః ।। ౧౦౪ ।।
వలక్షవక్షోజపటాఞ్చలేన చలేన సార్ధం కృతకేలయో నః ।
పురత్రయారాతికలత్రహాసభాసో నిరాసం విపదాం క్రియాసుః ।। ౧౦౫ ।।
భూయాసురాయాసహరాణి తాని స్మితాని భూతేశమృగీదృశో నః ।
యేషాం త్విషో బిభ్రతి దిగ్వధూటీగణ్డేషు కర్పూరపరాగలీలామ్ ।। ౧౦౬ ।।
కుర్వన్తు కామం సఫలం మదీయం కులాద్రికన్యాహసితాని తాని ।
యేషాం మయూఖైః క్రియతే సితాద్రేరుద్యానవాటీషు నవో వసన్తః ।। ౧౦౭ ।।
ఆమ్రేడితం భూషణచన్ద్రభాసాం నాసావిభూషామహసాం ద్విరుక్తిః ।
పురారినారీస్మితకాన్తయో మే పూర్ణాని కుర్వన్తు సమీహితాని ।। ౧౦౮ ।।
నిర్మాయ విశ్వాలయమమ్బ శర్వస్త్వయా సమం శిల్పవిదా స శిల్పీ ।
విహర్తుమిచ్ఛన్నయి వోఢుమైచ్ఛన్నారీం భవన్తీం పురుషో భవంస్త్వామ్ ।। ౧౦౯ ।।
దివ్యం దుకూలం ధవలం దధానా వేణ్యా ఫణీన్ద్రోపమయా లసన్తీ ।
ప్రఫుల్లరాజీవవిలోచనా త్వం ప్రపంచభర్తుర్నయనాన్యహార్షీః ।। ౧౧౦ ।।
ప్రత్యఙ్గబన్ధం జ్వలదుత్తమం తే భుజఙ్గరాజోపమవేణిరూపమ్ ।
ఆత్మైకనిష్ఠస్య చ విశ్వభర్తురారాధయామాస విలోచనాని ।। ౧౧౧ ।।
అభూస్త్వమాద్యస్య మనోమదాయ స చాపి తే ప్రీతిపదం బభూవ ।
న కేవలం వాం సకలస్య చాసీద్దామ్పత్యబన్ధస్య తదమ్బ బీజమ్ ।। ౧౧౨ ।।
తవాతికాన్తా నయనాన్తవృత్తిర్హాసః పురారేశ్చ నవేన్దుహా రీ ।
ఉభౌ వివాహోత్సవపూర్వరఙ్గం నిర్వర్తయామాసతురాదిరామే ।। ౧౧౩ ।।
దాతుం ప్రభుః సాన్త్వయితుం సమర్థః కర్తుం క్షమస్తర్జయితుం చ శక్తః ।
సంరక్షతాన్మాం తవ సర్వవన్ద్యే కరస్తుషారాంశుభృతా గృహీతః ।। ౧౧౪ ।।
స్ప్రష్టుం న శక్యా పరమే పరైస్త్వం స చాన్యయా చిన్తయితుం న శక్యః ।
త్వమేవ శర్వస్య స ఏవ తేఽమ్బ దామ్పత్యమేవం యువయోస్తు సత్యమ్ ।। ౧౧౫
నిజాద్వతంసేన్దుత ఇన్దుమన్యముత్పాద్య తే శమ్భురదాద్వతంసమ్ ।
మూర్తామివాసౌ శుభగాత్రి రాత్రిం ప్రాప్య త్వదీయాం కబరీం చకాసే ।। ౧౧౬ ।।
బభూవిథాగేన్ద్రగృహే యదా త్వం స చేశ్వరస్తత్ర చకార వాసమ్ ।
విలోకమానస్తవ దేవి విద్యుత్పాఞ్చాలికాయాః కమనీయభావమ్ ।। ౧౧౭ ।।
సిద్ధం స వాం సాధయితుం ప్రవృత్తో యోగం ప్రదగ్ధో మదనశ్చ కల్పే ।
వశీతి కీర్తిం గిరిశస్య భర్తుం తుభ్యం త్వపర్ణేతి యశశ్చ కర్తుమ్ ।। ౧౧౮ ।।
ఘోరం తపశ్చద్రచితం త్వయాఽపి ప్రాగ్రూపభర్తుః సమనుగ్రహాయ ।
విహాయ యత్నం క ఇహాఖిలాఽమ్బ సమ్బద్ధమప్యర్థముపైతు జన్తుః ।। ౧౧౯ ।।
జ్వలత్కపర్దో దహనాఙ్కభాలః కపాలమాలీ కరికృత్తివాసాః ।
భుజఙ్గభూషో భసితాఙ్గరాగః పుష్పేషు వైరీ పరుషాట్టహాసః ।। ౧౨౦ ।।
శ్మశానవాసీ పురుషస్త్రిశూలీ జహార తే చేదనఘాఙ్గి చేతః ।
దృష్టాన్తమర్థోఽయమవాప నైవ ప్రీతిర్బహిఃకారణమాశ్రితేతి । । ౧౨౧ ।।
రూపం పురారేరథవా తదేతత్ సేయం చ చేష్టా సమయాన్తరేషు ।
కాన్తం వపుః కాన్తతరాశ్చ లీలాస్త్వయా సమం ఖేలితుమేష ధత్తే ।। ౧౨౨ ।।
ప్రహృష్టయక్షః సమవేతసిద్ధో నృత్యద్గణేన్ద్రో వికసన్మునీన్ద్రః ।
భూయోఽపి యోగో యువయోర్హిమాద్రౌ బభార మాతర్మహమద్వితీయమ్ ।। ౧౨౩ ।।
మహేశ్వరస్త్వాం పరిణీయ లేభే యావాత్మజౌ ద్వావనఘాఙ్గి ముఖ్యౌ ।
ఏకస్తయోర్భ్రామ్యతి విశ్వమత్తుం భూభృత్తటీరాశ్రయతే బతాన్యః ।। ౧౨౪ ।।
సఙ్కీర్తయన్త్యో జగతాం జనన్యాః కల్యాణవార్తాః కమనీయకీర్తేః ।
ఇమాః ప్రమోదాయ సతాం భవన్తు సన్దర్భశుద్ధా ఉపజాతయో నః ।। ౧౨౫ ।।