ಕಾವ್ಯಕಣ್ಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಣಪತಿಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್
ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್
ತೃತೀಯೋ ದೈವಸ್ತಬಕಃ - ಗಾಯತ್ರಃ
ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ – ಪರಿಚಯ
ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ ದೇವತೆಗಳ ಸರ್ವಭೌಮನು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿ, ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಕನು, ದಿವ್ಯಬಲವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುವ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ಶಕ್ತಿಯುತ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿದೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಧಕನಿಗೂ, ಲೋಕಕ್ಕೂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶ, ರಕ್ಷಣೆ, ನಿಯಮಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ನೀಡುವ ಪರಮ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ವೇದದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಮುನಿಗಳ ವಿಶಾಲ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಈ ಕೃತಿಯು ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳು ಉಮಾ ಸಹಸ್ರಮ್ನಲ್ಲಿ ಉಮಾದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದಂತೆ, ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆಯೂ ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಮಹತ್ತರ ಕೃತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ, ೧೨೫ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ೧೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಉಳಿದ ೨೫ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನ ಕೃಪಾಕಟಾಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಇಂದ್ರ ಕಟಾಕ್ಷ ಸ್ತಬಕಮ್ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿವೆ.
ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಸ್ತಬಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭ ಸ್ತಬಕಮ್ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮಘವಾನ್, ವೃತ್ರಹನ್, ಪುರಂದರ, ವಾಸವ, ಋತಪತಿ ಮುಂತಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರೋಪಾಸನೆಗೆ ಪಾಯಿಯಾಗಿ ಸ್ಮರಣೆ, ಶರಣಾಗತಿ, ದೈವಪ್ರೇರಿತ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಎಂಬ ಭಾವಗಳನ್ನು ಈ ಸ್ತಬಕವು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಎರಡನೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ತಬಕಮ್ ಇಂದ್ರನ ಆಳವಾದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಕೇವಲ ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನಾಗಿ, ಲೋಕಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ, ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ತಬಕವು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶ, ಚೈತನ್ಯ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
ಮೂರನೆಯ ದೈವ ಸ್ತಬಕಮ್ನಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯದೇವತೆಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. “ವೃಷಾ ನನ್ನ ದೈವ” ಎಂದು ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಾಚೀನನಾದರೂ ಸದಾ ಯೌವನಸಂಪನ್ನನು, ಅಧರ್ಮಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನಾದರೂ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸುಂದರನು, ವಿಶ್ವವನ್ನು ಅಂತರಂಗವಾಗಿಯೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು, ಸೂರ್ಯನಾಗಿ, ವಿದ್ಯುತ್ತಾಗಿ, ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಾಣವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪರಮದೇವನು.
ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕರುಣಾ ಸ್ತಬಕಮ್ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕರುಣಾಸಮುದ್ರನಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಗಂಭೀರ ಸ್ತಬಕವಾಗಿದೆ. ಮಾನವಪ್ರಯತ್ನ, ತಪಸ್ಸು, ಪೂಜೆ, ಯೋಗ, ಯಜ್ಞ, ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ವಂಶ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೈವಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಿಜವಾಗಿ ಫಲವಂತವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಕರುಣೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದೃಢತೆಯನ್ನು, ವಾಕ್ಕಿಗೆ ಬಲವನ್ನು, ಸ್ಥಿರಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶ, ಬಲ, ರಕ್ಷಣೆ, ಸರ್ವಭೌಮತ್ವ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಜಾಗೃತಿಗೆ ಪರಮ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಸ್ತೋತ್ರಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ, ದೃಢಭಕ್ತಿಗೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ದೈವಕೃಪೆ ಅವತರಿಸುವ ತನಕ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಯಾಣವಾಗಿದೆ.
॥ ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಣಪತಿಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಇಂದ್ರ ಶತಕಮ್ ॥
ತೃತೀಯೋ ದೈವಸ್ತಬಕಃ - ಗಾಯತ್ರಃ
ವಜ್ರಪ್ರಹರಣಂ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಶರಣಮ್ ।
ಗಾಯಾಮಿ ಸಗಣಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸಗುಣಮ್ ।।೫೧।।
ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಪೃಥಿವೀಸಿಂಹಾಸನಪತಿಃ ।
ವಿಶ್ವಂಭರಮತಿರ್ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೨।।
ವಂದಾರುಜನತಾ ಮಂದಾರವಿಟಪೀ ।
ಬೃಂದಾರಕಪತಿರ್ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೩।।
ಸರ್ವೋತ್ತಮಶಚೀ ಕಾಂತಾಸಹಚರಃ ।
ವಿಶ್ವಾದಿರಸಿಕೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೪।।
ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ಯುವಕಃ ಸಿದ್ಧೋಽಪಿ ರಸಿಕಃ ।
ಲೋಕಾದಿಪುರುಷೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।। ೫೫।।
ನಿತ್ಯೋಽಪಿ ಲಸಿತೋ ಲೀಲಾರ್ಥವಪುಷಾ ।
ಭೀಮೋಽಪಿ ರುಚಿರೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೬।।
ಲೋಕಾರಿದಿತಿಜಪ್ರಧ್ವಂಸನವಿಧೌ ।
ನಿರ್ಣಿದ್ರಕುಲಿಶೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೭।।
ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತೋ ಧಾನೇ ಚ ನಯನೇ ।
ತ್ರಾಣೇ ಚ ನಿರತೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೮।।
ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ವಿದಧಲ್ಲೋ ಕಸ್ಯ ಚಲನೇ ।
ನಿತ್ಯಾಂಶ್ಚ ನಿಯಮಾನ್ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೫೯।।
ಅಂತರ್ಬಹಿರಪಿ ವ್ಯಾಪ್ತೋ ಜಗದಿದಮ್ ।
ಪಾರೇ ಚ ವಿಲಸನ್ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೦।।
ಪಾರೇ ಸ ವಿಗುಣೋ ಲೋಕೇಽತ್ರ ಸಗುಣಃ ।
ದುರ್ಜ್ಞೇಯಮಹಿಮಾ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೧।।
ಯಸ್ಯಾರ್ಧಮಖಿಲಂ ವ್ಯಾಪ್ತಸ್ಯ ಭುವನಮ್ ।
ಸ ಪ್ರಾಜ್ಯವಿಭವೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೨।।
ಕ್ರಾಂತ್ವಾ ಜಗದಿದಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ಥಿರಚರಮ್ ।
ಏಕಃ ಪರಿಪಚನ್ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೩।।
ನಿತ್ಯಂ ಚ ಭುವನವ್ಯಾಪಾರರಸಿಕಃ ।
ನಿತ್ಯಂ ಚ ವಿಚರನ್ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೪।।
ಕರ್ತಾ ಚ ಜಗತಾಂ ಧರ್ತಾ ದಮಯಿತಾ ।
ಕಲ್ಯಾಣಚರಿತೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೫।।
ಆತ್ಮಾ ಚ ಜನಕೋ ರಾಜಾ ಚ ಜಗತಾಮ್ ।
ಇಂದ್ರೋ ಮುನಿನುತೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೬।।
ದೀಪ್ತೋ ದಿವಿ ರವಿರ್ವಿದ್ಯುತ್ಸುರಪಥೇ ।
ವಹ್ನಿಃ ಕುವಲಯೇ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೭।।
ತಾರಃ ಸಕಲವಿಜ್ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚ ವಿತತಮ್ ।
ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ಪರಮೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೮।।
ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ವಿಷಯಿಣಿ ಸ್ಥೂಲಶ್ಚ ವಿಷಯೇ ।
ಸರ್ವತ್ರ ವಿತತೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೬೯।।
ಸಾಕ್ಷೀ ನಿರಶನಃ ಪಕ್ಷೀ ನೃತನುಷು ।
ಅಕ್ಷೀಣವಿಭವೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೭೦।।
ಅಗ್ರೇ ಸಿತಕರೋ ಮಧ್ಯೇ ದಿನಕರಃ ।
ಮೂಲೇ ಸ ದಹನೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೭೧।।
ವೀರೇಡಪಿ ಗುಹಾವಾಸ್ಯೇವ ಸತತಮ್ ।
ಪೂರ್ಣೋಽಪಿ ವಿವಿಧೋ ದೈವಂ ಮಮ ವೃಷಾ ।।೭೨।।
ಹರ್ಷಪ್ರದಮಜೋ ವರ್ಷತ್ವಕಲುಷಮ್ ।
ಭವ್ಯಂ ಮಯಿ ಮಹೋ ದಿವ್ಯಂ ಚ ಸ ವೃಷಾ ।।೭೩।।
ದೇಯಾದ್ದಿವಿಷದಾಂ ಧಾತ್ರೀ ಪತಿರಲಮ್ ।
ಸ್ವಂ ದೇಶಮವಿತುಂ ಮಹ್ಯಂ ಮತಿಬಲಮ್ ।।೭೪।।
ಪ್ರೀತ್ಯಾ ವಸುಮತೀ ವೃತ್ತಾನಿ ಮಘವಾ ।
ಏತಾನಿ ಶೃಣುತಾದ್ದೇಯಾದುತ ನ ವಾ ।।೭೫।।