ಕಾವ್ಯಕಣ್ಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಣಪತಿಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್
ಇಂದ್ರಾಣೀಸಪ್ತಶತೀ
ದ್ವಿತೀಯೋ ಮನೋರಮಾ ಸ್ತಬಕಃ
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಶಚೀದೇವಿ — ಇಂದ್ರಾಣಿಯು ಅನಂತವಾದ ಆಕಾಶವಿಸ್ತಾರವನ್ನೇ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಶರೀರವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾವಿಶ್ವಜನನಿಯಾಗಿ ದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮಂದಹಾಸವು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಪಾಪಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಶುಭಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತಭೂಮಿಯು ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ, ತೇಜೋಮಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗದ ಕೀರ್ತಿವೈಭವದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿ ಎಂದು ಕವಿ ಕರುಣಾಮಯಿಯಾದ ದಿವ್ಯಮಾತೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ದಿವ್ಯಮಾತೆಯ **ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನವೇ** ಈ ಸ್ತಬಕದ ಪ್ರಧಾನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಯಾವುದೇ ನಿವಾಸವಾಗಲಿ, ಗೃಹವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳೂ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಅವಳ ದಿವ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಅವಳ ಶರೀರವನ್ನು **“ಪುಷ್ಕರ”** — ಅನಂತವೂ ಪ್ರಕಾಶಮಯವೂ ಆದ ಮಹಾವಿಸ್ತಾರ — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ವಿಶಾಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸೂರ್ಯರು, ಚಂದ್ರರು, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳು ಅಡಕವಾಗಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನಸ್ಸು ಅವಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾರದು. ಪರಮವಾದ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದವರು ಅವಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸಲಾರರು. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಆಕಾಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳು ನಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಾಳೆ.
ಜನರು **“ವಿಶ್ವ”** ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೆಲ್ಲ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳ ಅಪರಿಮಿತ ದಿವ್ಯಶರೀರವೇ ಎಂದು ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೃಶ್ಯವಿಷಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವಳಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ವಿಶಾಲ ಆಕಾಶವು ಅವಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ. ಈ ಮಹತ್ತರವಾದ ಪ್ರಕಾಶವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಋಷಿಗಳು **ಮಹೋಜಗತ್** — ತೇಜೋಮಯ ಮಹಾಲೋಕ — ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಾಣುವ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತಾನು ಮತ್ತಾವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೂ ನಿಲ್ಲದೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಪರಮಸತ್ತೆಯನ್ನು **ಸತ್ಯಲೋಕ** ಮತ್ತು **ಪರಮಪುರುಷ** ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ಈ ವಿಶ್ವವಿಸ್ತಾರವನ್ನು **“ಆಪಃ”** ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ; ಶ್ರುತಿಯು ಅವಳನ್ನು **“ವಿರಾಟ್”** ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ವಿರಾಟ್ಪುರುಷನ ವಧುವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದರೂ, ಮತ್ತೊಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷನೆಂದು ಕರೆದರೂ — ಈ ಎರಡೂ ನಾಮಗಳು ಅವಳ ಪರಮವಿಶ್ವಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಬೋಧನೆಯೂ ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಂಗಸತ್ಯವು ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಪುರುಷನೂ ಅಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷಭೇದವು ದೇಹರೂಪಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೂ ಪುರುಷಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿಸಬಹುದು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶಚೀದೇವಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಂಗಭೇದಗಳಿಗೆ ಅತೀತಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುಂದರ ವಿಶ್ವಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾಳೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ದಿವ್ಯಮಾತೆಯ ಕಿರಣಗಳು ದೇಹಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಭಾರತಭೂಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯೆಂಬ ತನ್ನ ದೈವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳನ್ನು ತೇಜೋಮಯರೂ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ತಬಕವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ತಬಕವು ದಿವ್ಯಮಾತೆಯ ಅನಂತ ವ್ಯೋಮಶರೀರ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ವೇದಾಂತತತ್ತ್ವ, ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷಭೇದಾತೀತ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಗಂಭೀರ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ.
## ಈ ಸ್ತಬಕದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು
• ಶಚೀದೇವಿಯ ಮಂದಹಾಸವು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಶುಭಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
• ಭಾರತಭೂಮಿಗೆ ನಾಶರಹಿತ ಸಂಪತ್ತು, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ ದೊರೆಯಲಿ ಎಂಬ ಆವಾಹನೆ
• ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಧರಿಸಿರುವ ವಿಶ್ವಶರೀರವಾಗಿ ಇಂದ್ರಾಣಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವುದು
• ಅವಳ ಶರೀರವನ್ನು **ಪುಷ್ಕರ** — ಅನಂತ ಪ್ರಕಾಶವಿಸ್ತಾರ — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು
• ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸೂರ್ಯರು, ಚಂದ್ರರು, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳು ಅವಳೊಳಗೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವುದು
• ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಅವಳ ಅಪರಿಮಿತ ದೃಶ್ಯರೂಪವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸುವುದು
• ಅವಳನ್ನು ವಿರಾಟ್, ಸತ್ಯಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಮವಿಶ್ವತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುವುದು
• ಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಂಗಸತ್ಯವು ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷಭೇದಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುವುದು
• ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಅವಳ ದಿವ್ಯಕಿರಣಗಳು ಶಕ್ತಿವಂತರನ್ನಾಗಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
**ಇಂದ್ರೋ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ರಾಜತಿ — ಇಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಮೇಲೆ ಸಾರ್ವಭೌಮನಾಗಿ ಆಳುತ್ತಾನೆ.**
॥ ದ್ವಿತೀಯೋ ಮನೋರಮಾ ಸ್ತಬಕಃ ॥
ಹಸಿತಮಾತತಾಯಿಪಾತಕ ಪ್ರಮಥನಪ್ರಸಿದ್ಧವಿಕ್ರಮಮ್ ।
ಅಮರಭೂಮಿಪಾಲಯೋಷಿತೋ ಮಮ ಕರೋತು ಭೂರಿಮಂಗಳಮ್ ।।೪೨೬।।
ಕರುಣಯಾ ಪ್ರಚೋದಿತಾ ಕ್ರಿಯಾದ್ ಭರತಭೂಮಿಮಕ್ಷಯಶ್ರಿಯಮ್ ।
ಚರಣಕಂಜರಾಜದ ಿಂದಿರಾ ಸುರನರೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸುಂದರೀ ।।೪೨೭।।
ನ ಭವನಂ ನ ವಾ ಜಗತ್ ಪೃಥಕ್ ನಿವಸನಾಯ ತೇ ಸುರಾರ್ಚಿತೇ ।
ಯದಖಿಲಾನಿ ವಿಷ್ಟಪಾನಿ ತೇ ವಪುಷಿ ಸರ್ವಮಂದಿರಾಣಿ ಚ ।।೪೨೮।।
ಮತಿದವಿಷ್ಠಸೀಮಭಾಸುರಂ ತವ ಶರೀರಮೇವ ಪುಷ್ಕರಮ್ ।
ಪರಮಪೂರುಷಸ್ಯ ವಲ್ಲಭೇ ಭುವನಮೇಕಮುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ ।।೪೨೯।।
ತರಣಯಸ್ಸುಧಾಂಶವಸ್ತಥಾ ಸಹ ಭುವಾ ಗ್ರಹಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ ।
ಅಯಿ ಜಗಂತಿ ವಿಸ್ತೃತಾನಿ ತೇ ವಪುಷಿ ಪುಷ್ಕರೇ ಜಗತ್ಯಜೇ ।।೪೩೦।।
ಬಹುಭಿರುಷ್ಣಭಾನುಭಿರ್ಹೃತಾತ್ ಬಹುಭಿರಿಂದುಭಿರ್ವಶೀಕೃತಾತ್ ।
ವಿಯತಿ ಲೋಕಜಾಲಧಾತ್ರಿ ತೇ ಶತಗುಣಂ ಬಲಂ ಪ್ರಶಿಷ್ಯತೇ ।।೪೩೧।।
ನ ವಿಭುರೇಕಕಸ್ಯ ಭಾಸ್ವತೋ ವಿಭವಮೇವ ನಾ ಪ್ರಭಾಷಿತುಮ್ ।
ಕಿಮುತ ತೇ ದಧಾಸಿ ಯೋದರೇ ದ್ಯುತಿಮತಾಂ ಶತಾನಿ ತಾದೃಶಾಮ್ ।।೪೩೨।।
ಇಹ ವಿಹಾಯಸಾ ಶರೀರಿಣೀಮತಿಸಮೀಪವಾಸಿನೀಮಪಿ ।
ನ ಖಲು ಕೋಽಪಿ ಲೋಕಿತುಂ ಪ್ರಭುರ್ಭಗವತೀಂ ಪರಾಮಯುಕ್ತಧೀಃ ।।೪೩೩।।
ತದಿದಮುಚ್ಯತೇ ಜನೋ ಜಗದ್ ವಪುರಮೇಯಮಾದಿದೇವಿ ತೇ ।
ಜನಯತೇ ಯತೋಽಖಿಲಂ ದೃಶೋರ್ವಿಷಯಭೂತಮೇತದಾತತಮ್ ।।೪೩೪।।
ಬಹುಲತಾರಕಾಗಣೈರ್ಯುತಂ ಕಿಮಪಿ ಖಂ ತವೇಹ ವರ್ಷ್ಮಣಿ ।
ಶಚಿ ವಿಭಜ್ಯ ಭಾಷಯೈಕಯಾ ಸುಕವಯೋ ಮಹೋಜಗದ್ವಿದುಃ ।।೪೩೫।।
ಇದಮಿನೇಂದುಭೂವಿಲಕ್ಷಣೈಃ ದಿನಕರೈಸ್ಸುಧಾಕರೈರ್ಗ್ರಹೈಃ ।
ಬಹುಜಗದ್ಭಿರನ್ವಿತಂ ಮಹೋ ಜಗದಶೇಷಧಾತ್ರಿ ನೈಕಕಮ್ ।।೪೩೬।।
ಅಜರಮವ್ಯಯಂ ಸನಾತನಂ ಮುನಿಜನೈಕವೇದ್ಯವೈಭವಮ್ ।
ನ ಭವತೀಂ ವಿನಾ ತಪೋಜಗತ್ ಪೃಥಗಶೇಷನಾಥನಾಯಿಕೇ ।।೪೩೭।।
ಸಕಲದೃಶ್ಯಮೂಲಕಾರಣಂ ತವ ಚ ಸಂಶ್ರಯೋ ನಿರಾಶ್ರಯಃ ।
ಜನನಿ ಸತ್ಯಲೋಕ ಸಂಜ್ಞಯಾ ಪರಮಪೂರುಷೋಽಭಿಧೀಯತೇ ।।೪೩೮।।
ಅಯಿ ಪುರಾತನರ್ಷಿಭಾಷಯಾ ಗಗನಮೇತದಾಪ ಈರಿತಾಃ ।
ಅಥ ಯದಾಸುವೀರ್ಯಮುಜ್ಝಿತಂ ಭಗವತಸ್ತ್ವಮೇವ ತತ್ಪರೇ ।।೪೩೯।।
ಶಚಿ ವಿರಾಡ್ಭವತ್ಯಭಾಷತ ಶ್ರುತಿರಪೀದಮೇವ ನಾಮ ತೇ ।
ವಿತತವಿಶ್ವವಿಗ್ರಹಾತ್ಮನಿ ಪ್ರಥಿತಮೇತದಾಹ್ವಯಂ ಪರಮ್ ।।೪೪೦।।
ಉಪನಿಷದ್ಗಿರಾ ವಿರಾಡ್ವಧೂಃ ಪುರುಷ ಏಷ ಭಾಷಯಾನ್ಯಯಾ ।
ಉಭಯಥಾಪಿ ಸಾಧು ತತ್ಪದಂ ಭವತಿ ತೇ ನ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದಮ್ ।।೪೪೧।।
ನ ವನಿತಾ ನ ವಾ ಪುಮಾನ್ ಭವೇಜ್ಜಗತಿ ಯೋಽಂತರಶ್ಶರೀರಿಣಾಮ್ ।
ತನುಷು ಲಿಂಗಭೇದದರ್ಶನಾತ್ ತನುಮತಶ್ಚ ಲಿಂಗಮುಚ್ಯತೇ ।।೪೪೨।।
ಅಖಿಲ ನಾಥವೀರ್ಯಧಾರಣಾದ್ ಗಗನಭೂಮಿರಂಗನಾಮತಾ ।
ಸಕಲಲೋಕಬೀಜಭೃತ್ತ್ವತೋ ಗಗನದೇಶ ಏಷ ಪೂರುಷಃ ।।೪೪೩।।
ಸ್ಫುಟವಿಭಕ್ತಗಾತ್ರಲಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ನಿಯತವಾದಿನಾಮದರ್ಶನಾತ್ ।
ನ ಪುರುಷೋ ವಿಯದ್ಯಥಾ ವಯಂ ನ ವನಿತಾ ವಿಯದ್ಯಥೈವ ನಃ ।।೪೪೪।।
ಅಭಿವಿಮಾನತೋಽಥ ವಾ ಶಚೀ ವಿಬುಧರಾಜಯೋರ್ವಿಲಕ್ಷಣಾತ್ ।
ವರವಿಲಾಸಿನೀ ವಿಯತ್ತನುಃ ಸದವಿಕಾರಮುತ್ತಮಃ ಪುಮಾನ್ ।।೪೪೫।।
ಹೃದಯಮಲ್ಪಮಪ್ಯದೋ ಜನನ್ಯನವಮಂ ವಿಶಾಲಪುಷ್ಕರಾತ್ ।
ವಿಮಲದೇಹದುರ್ಗಮಧ್ಯಗಂ ಸಕಲರಾಜ್ಞಿ ಸೌಧಮಸ್ತು ತೇ ।।೪೪೬।।
ವಿಕಸಿತಂ ನಿಜಾಂಶುವೀಚಿಭಿರ್ಹೃದಯಮಾಲಯಂ ವಿಶಾಂಬ ಮೇ ।
ವಿಕಚಮುಷ್ಣಭಾನುಭಾನುಭಿರ್ದಶಶತಚ್ಛದಂ ಯಥಾ ರಮಾ ।।೪೪೭।।
ಹೃದಯಸಾಧುಸೌಧಶಾಯಿನೀಂ ನಯನರಮ್ಯಹರ್ಮ್ಯಚಾರಿಣೀಮ್ ।
ಭುವನರಾಜಚಿತ್ತಮೋಹಿನೀಂ ನಮತ ತಾಂ ಪರಾಂ ವಿಲಾಸಿನೀಮ್ ।।೪೪೮।।
ತವ ಪರೇ ಮರೀಚಿವೀಚಯಸ್ತನುಗುಹಾಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವಿಶ್ರುತೇ ।
ಭರತಭೂಮಿರಕ್ಷಣೋದ್ಯತಂ ಗಣಪತಿಂ ಕ್ರಿಯಾಸುರುಜ್ಜ್ವಲಮ್ ।।೪೪೯।।
ಗಣಪತೇರ್ಮನೋರಮಾ ಇಮಾಃ ಸುಗುಣವೇದಿನಾಂ ಮನೋರಮಾಃ ।
ಅವಹಿತಾ ಶೃಣೋತು ಸಾದರಂ ಸುರಮಹೀಪತೇರ್ಮನೋರಮಾಃ ।।೪೫೦।।
॥ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ ಸ್ತಬಕಃ ॥