ಕಾವ್ಯಕಣ್ಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಣಪತಿಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್
ಇಂದ್ರಾಣೀಸಪ್ತಶತೀ
ತೃತೀಯೋ ಹಂಸಮಾಲಾ ಸ್ತಬಕಃ
ಈ ಸ್ತಬಕವು ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ಸಹಚರಿಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿಯೂ ಆದ ಶಚೀದೇವಿ — ಇಂದ್ರಾಣಿಯ ಅನುಗ್ರಹಮಯ ಕಟಾಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಸುಂದರ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಯಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಸೌಮ್ಯ ಮಂದಹಾಸವು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾದ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಅಂಧಕಾರವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಲಿ ಎಂದು ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದ ಪ್ರಧಾನ ಭಾವವೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಾಣಿಯ **“ದೃಷ್ಟಿ”** — ಅವಳ ದಿವ್ಯಕಟಾಕ್ಷ. ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅಮೃತವನ್ನು ಸುರಿಸುವುದಾಗಿ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಹರಿಯುವುದಾಗಿ, ತನ್ನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ, ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಾಗಿ, ಉನ್ನತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಶುಭಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಲ, ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಕವಿ ಅವಳ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅವಳ ನೀಲವರ್ಣದ ಪಾರ್ಶ್ವಕಟಾಕ್ಷವನ್ನು ಮಳೆಮೋಡಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ ಸುಂದರ ಕವಿಚಿತ್ರಣವು ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕಟಾಕ್ಷಮೇಘವು ಸುರಿದಾಗ ಭಕ್ತಿರೂಪದ ನವಿಲುಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವಳ ಕಟಾಕ್ಷಾನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದವರು ಕವಿಗಳಾಗಿ, ಆಚಾರ್ಯರಾಗಿ, ಸುಧಾರಕರಾಗಿ, ದೇಶಭಕ್ತರಾಗಿ, ಯೋಗಿಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸೇವಕರಾಗಿ ವಿಕಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ದೋಷರಹಿತವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಜ್ಞಾನದ ಸಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಾಜವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತಿತರರು ತಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು ಪರಾಧೀನತೆಯಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಹರಿಯುವ ಅವಳ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಭೂಲೋಕದ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯುವ ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ತಬಕವು ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಕಟಾಕ್ಷವು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಕರುಣಾಮಯ ದೃಷ್ಟಿ ನಮಗೂ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂದು ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವಳ ಎಡಪಾರ್ಶ್ವದ ಕಟಾಕ್ಷಗಳು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಅವಳ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಮಂಗಳಮಯ ದೃಷ್ಟಿಗಳು ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಭಾರತಭೂಮಿಗಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ದಿವ್ಯಮಾತೆಯನ್ನು ಮರೆತ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ವೇದನೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿರಾಶೆ ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಹಾಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚ್ಯ ದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಈಗ ತಾಯಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತಭೂಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ನರಸಿಂಹನ ಪುತ್ರನಾದ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಚೀದೇವಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ತಬಕವು ದಿವ್ಯಕಟಾಕ್ಷ, ಕರುಣೆ, ಜ್ಞಾನ, ಕಾವ್ಯಪ್ರೇರಣೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮಹಿಮಾನ್ವಿತ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ.
## ಈ ಸ್ತಬಕದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು
• ಅಂತರಂಗದ ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
• ಇಂದ್ರಾಣಿಯ ಕಟಾಕ್ಷವನ್ನು ಅಮೃತ, ಕರುಣೆ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಪ್ರದಾಯಿನಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು
• ಕಾವ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಸತ್ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ದೇಶಸೇವೆಯ ಮೂಲವಾಗಿ ಅವಳ ಕಟಾಕ್ಷವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವುದು
• ಭಾರತವು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಶುಭಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
• ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿನ ಪ್ರೇಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಭೂಲೋಕದ ಭಕ್ತರ ಮೇಲಿನ ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿಯ ನಡುವಿನ ಸುಂದರ ಹೋಲಿಕೆ
• ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ, ಪಾಪವನ್ನು ಶೋಷಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
• ಭಕ್ತನ ಮಾರ್ಗವು ಅಂಧಕಾರರಹಿತವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಆವಾಹನೆ
• ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಚ್ಯ ದೇಶಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
• ಭಾರತಭೂಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಚೀದೇವಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು
॥ ತೃತೀಯೋ ಹಂಸಮಾಲಾ ಸ್ತಬಕಃ ॥
ಸುರುಚಿರ್ವಜ್ರಪಾಣೇಸ್ಸುದೃಶೋ ಮಂದಹಾಸಃ ।
ಹರತಾನ್ಮೋಹಮೂಲಂ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ತಮೋ ಮೇ ।।೧೫೧।।
ಅಮೃತಂ ಸಂಕಿರಂತ್ಯಾ ಪ್ರಸರಂತ್ಯೇಹ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ।
ಸುರರಾಜ್ಞೀ ಬಲಾಢ್ಯಾಂ ಭರತಕ್ಷ್ಮಾಂ ಕರೋತ ು ।।೧೫೨।।
ಅಮೃತಾಂಭಃ ಕಿರಂತೀ ಕರುಣಾಂಭೋ ವಹಂತೀ ।
ನತರಕ್ಷಾತ್ತದೀಕ್ಷಾ ಶಚಿ ಮಾತಸ್ತವೇಕ್ಷಾ ।।೧೫೩।।
ಕೃತಪೀಯೂಷವೃಷ್ಟಿಸ್ತತಕಲ್ಯಾಣಸೃಷ್ಟಿಃ ।
ವಿಹಿತೈನೋವಿನಷ್ಟಿರ್ಧೃತವಿಜ್ಞಾನಪುಷ್ಟಿಃ ।।೧೫೪।।
ಭೃತದೇವೇಂದ್ರತುಷ್ಟಿರ್ಯಮಿನಾಂ ದೇವಗೃಷ್ಟಿಃ ।
ಮಮ ಕಾಮ್ಯಾನಿ ದೇಯಾತ್ತವ ವಿಶ್ವಾಂಬ ದೃಷ್ಟಿಃ ।।೧೫೫।।
ಜಗತಾಂ ಚಕ್ರವರ್ತಿನ್ಯಸಿತಸ್ತೇ ಕಟಾಕ್ಷಃ ।
ಜಲದೋ ಭಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಶಿಖಿನಾಂ ನರ್ತನಾಯ ।।೧೫೬।।
ಸುಕೃತೀ ಕೋಽಪಿ ನಾಟ್ಯೇ ಬಹುಲೇ ತತ್ರ ಮಾತಃ ।
ಜಗತೇ ಸಾರಭೂತಾನುಪದೇಶಾನ್ಕರೋತಿ ।।೧೫೭।।
ಅಪರೋ ನವ್ಯಕಾವ್ಯಾನ್ಯನವದ್ಯಾನಿ ಧನ್ಯಃ ।
ವಿದಧಾತ್ಯಪ್ರಯತ್ನಾದ್ಬುಧಭೋಗಕ್ಷಮಾಣಿ ।।೧೫೮।।
ಇತರೋ ಭಾಗ್ಯಶಾಲೀ ರಮಣೀಯೈಃ ಪ್ರಸಂಗೈಃ ।
ವಿತನೋತಿ ಸ್ವಜಾತಿಂ ಜಗತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೀತಿಮ್ ।।೧೫೯।।
ಜಗತಾಂ ಮಾತರೇಕೋ ಮಹಸಾ ಪುಣ್ಯಶಾಲೀ ।
ವಿಧುತಾರಿಃ ಸ್ವದೇಶಂ ಕುರುತೇ ವೀತಪಾಶಮ್ ।।೧೬೦।।
ಪರ ಇಂದ್ರಾಣಿ ಸಾಧುರ್ಬತ ವಿಸ್ಮೃತ್ಯ ವಿಶ್ವಮ್ ।
ರಮತೇ ಸಿಕ್ತಗಂಡಃ ಪ್ರಮದಾಶ್ರುಪ್ರದಾನೈಃ ।।೧೬೧।।
ತವ ರಾಗಾರ್ದ್ರದೃಷ್ಟ್ಯಾ ದಿವಿ ಶಕ್ರಸ್ಯ ನಾಟ್ಯಮ್ ।
ಕರುಣಾಸಿಕ್ತದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಭುವಿ ಭಕ್ತಸ್ ಯ ನಾಟ್ಯಮ್ ।।೧೬೨।।
ತವ ಸಪ್ರೇಮದೃಷ್ಟಿರ್ಬಲಮಿಂದ್ರೇ ದಧಾತಿ ।
ತವ ಕಾರುಣ್ಯದೃಷ್ಟಿರ್ಬಲಮಸ್ಮಾಸು ಧತ್ತಾಮ್ ।।೧೬೩।।
ತವ ವಾಮಾಃ ಕಟಾಕ್ಷಾಃ ಪ್ರಭುಮಾನಂದಯಂತು ।
ಉಚಿತೋ ದಕ್ಷಿಣಾನಾಮಯಮಸ್ತ್ವೀಕ್ಷಣಾನಾಮ್ ।।೧೬೪।।
ಸುಕೃತಾನಾಂ ಪ್ರಪೋಷಂ ದುರಿತಾನಾಂ ವಿಶೋಷಮ್ ।
ಕರುಣಾರ್ದ್ರಾ ವಿಭಾಂತೀ ತವ ದೃಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯಾನ್ನಃ ।।೧೬೫।।
ಕುರು ಪಾದಾಬ್ಜಬಂಧೋಃ ಸರಣಿಂ ನಿಸ್ತಮಸ್ಕಾಮ್ ।
ಶಚಿ ವಿಜ್ಞಾನತೇಜಃ ಕಿರತಾವೀಕ್ಷಿತೇನ ।।೧೬೬।।
ಕ್ರಿಯಯಾರಾಧಯಂತೋ ಭುವನೇ ತೇ ವಿಭೂತೀಃ ।
ಇಹ ಕೇಚಿಲ್ಲಭಂತೇ ತವ ಮಾತಃ ಕಟಾಕ್ಷಾನ್ ।।೧೬೭।।
ಸ್ಫುಟವಿಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಭಜೇರನ್ ಯದಿ ತ್ವಾಮ್ ।
ಸ್ಥಿರಯಾ ದೇವಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕಿಮು ವಕ್ತವ್ಯಮೀಶೇ ।।೧೬೮।।
ಕುವಿಧೇರ್ವಿಸ್ಮರಂತ ೀ ಭರತಕ್ಷ್ಮಾ ಶಚಿ ತ್ವಾಮ್ ।
ಬಹುಕಾಲಾದಭಾಗ್ಯೇ ಪತಿತಾ ದೇವ್ಯಯೋಗ್ಯೇ ।।೧೬೯।।
ಅಭಿಷಿಕ್ತಸ್ಯ ಮಾತಾ ತವ ತೇಜೋಂಶಭೂತಾ ।
ಸುದಶಾಂ ಸೇವಮಾನಾಮನಯತ್ಪಶ್ಚಿಮಾಶಾಮ್ ।।೧೭೦।।
ಅಯಿ ಕಾಲಂ ಕಿಯಂತಂ ದಯಸೇ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಮ್ ।
ಇತ ಇಂದ್ರಾಣಿ ಪೂರ್ವಾಮವಲೋಕಸ್ವ ದೀನಾಮ್ ।।೧೭೧।।
ನ ವಯಂ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಶ್ಶಚಿ ಯಾಚಾಮನಾಶಮ್ ।
ಕೃಪಯೈತಾಂ ಚ ಪೂರ ್ವಾಂ ನಿಹತಾಶಾಮವಾಶಾಮ್ ।।೧೭೨।।
ಸಕಲಂ ವ್ಯರ್ಥಮಾಸೀದಯಿ ದೀನೇಷು ದೃಷ್ಟಾ ।
ತವ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಮಾತಃ ಕರುಣೈಕಾವಶಿಷ್ಟಾ ।।೧೭೩।।
ಸುರರಾಜಸ್ಯ ಕಾಂತೇ ನರಸಿಂಹಸ್ಯ ಸೂನುಮ್ ।
ಬಲವಂತಂ ಕುರು ತ್ವಂ ಭರತಕ್ಷ್ಮಾವನಾಯ ।।೧೭೪।।
ರುಚಿರಾಭಿರ್ನಿಜಾಭಿರ್ಗತಿಭಿರ್ಹರ್ಷಯಂತು ।
ಮರುತಾಂ ಭರ್ತುರೇತಾಸ್ತರುಣೀಂ ಹಂಸಮಾಲಾಃ ।।೧೭೫।।
॥ ಇತಿ ತೃತೀಯಸ್ತಬಕಃ ॥