ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ಅಷ್ಟಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಅನುಷ್ಟುಬ್ವೃತ್ತಮ್
“ಚರಿತ್ರತ್ರಯಂ” — ಅಂದರೆ “ಮೂರು ದಿವ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಗಳು”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಎಂಟನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ **ಮಹಾಕಾಳಿ, ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ/ಚಂಡಿಕಾ, ಕೌಶಿಕೀ-ಮಹಾಸರಸ್ವತೀ** ರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಿವ್ಯಮಾತೆಯ ಮೂರು ಮಹತ್ತರ ಅವತಾರಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಗಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧು-ಕೈಟಭರ ಸಂಹಾರ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಿಷಾಸುರನ ವಧೆ, ನಂತರ ಶುಂಭ, ನಿಶುಂಭ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಾಶ — ಈ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ದೇವೀಚರಿತ್ರೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಚರಿತ್ರತ್ರಯಂ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೇ **ದೇವಿಯ ಮೂರು ಮಹಾಚರಿತ್ರೆಗಳ ಸಾರವನ್ನು** ಮುನಿ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟಾದಾಗಲೆಲ್ಲ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಪರಮಶಕ್ತಿ ಒಂದೇ ಉಮಾದೇವಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯವರ ವರ್ಣನಾಶೈಲಿ ನಾಟಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪುನರಾವರ್ತಿಸದೆ, ಮೊದಲು ಶತ್ರುಗಳ ಭಯಂಕರ ಬಲ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ವಿಶದವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳೇ, ವಿಶ್ವವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ದೈವಶಕ್ತಿಗಳೇ ಅವರ ಎದುರು ನಿಸ್ಸಹಾಯರಾದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುವುದರಿಂದ, ನಂತರ ದೇವಿ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಜಯವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ಯುದ್ಧಚಿತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಮತೋಲನವಾಗಿ ಆಕೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವಿಶ್ವವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಯೋಗನಿದ್ರಾರೂಪಿಣಿಯಾಗಿ ಮಹಾಕಾಳಿ, ದೇವತೆಗಳ ಸಮಷ್ಟಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವತಾರಗೊಳ್ಳುವ ಚಂಡಿಕಾ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡಾ ಮತ್ತು ಶಿವದೂತೀ, ಶುಂಭ-ನಿಶುಂಭರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಕೌಶಿಕೀ — ಇವೆಲ್ಲವೂ **ಒಂದೇ ಉಮಾದೇವಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ದಿವ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು** ಎಂದು ದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಶೋದೆಗೆ ಜನಿಸಿ, ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುವ ನಂದಾದೇವಿಯ ಉಲ್ಲೇಖದ ಮೂಲಕ, ವಿವಿಧ ದೇವೀಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಶಕ್ತಿತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುವ ಮುನಿಯವರ ಸಮನ್ವಯಶಕ್ತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕವು ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಯವರ **ಪುರಾಣಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪರಂಪರೆ, ವೀರರಸವರ್ಣನೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕಥನಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಕವಿಚಾತುರ್ಯ**ಗಳ ಮೇಲಿನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಳವಾದರೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ **ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ**, ವಿಶಾಲವಾದ ಪುರಾಣಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ಕೆಲವೇ ಸ್ಮರಣೀಯ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ನಿಸ್ಸಹಾಯತೆಯನ್ನೂ ದೇವಿಯ ಅಜೇಯಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ವ್ಯಂಗ್ಯ, ಉಪಮೆ, ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಕಾವ್ಯಸಾಧನಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
**ದೇವಿಯ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿ, ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಮೋಚನಶಕ್ತಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜಗನ್ಮಾತೆ ಉಮಾದೇವಿಯ ಪರಮಶಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೇ**. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವೀರರಸಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಗಾಢಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಸ್ತಬಕವು **ದ್ವಿತೀಯ ಶತಕಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ** ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
॥ ಅಷ್ಟಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಅನುಷ್ಟುಬ್ವೃತ್ತಮ್ ॥
ಚರಿತ್ರತ್ರಯಮ್
ತಮಸಾಮಭಿತೋ ಹಂತಾ ಚಂಡಿಕಾಹಾಸವಾಸರಃ ।
ಸತಾಂ ಹೃದಯರಾಜೀವವಿಕಾಸಾಯ ಪ್ರಕಲ್ಪತಾಮ್ ॥ ೧೭೬ ॥
ಯಾ ನಿದ್ರಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಯೋಗನಿದ್ರಾ ರಮಾಪತೇಃ ।
ಈಡ್ಯತಾಂ ಸಾ ಮಹಾಕಾಲೀ ಮಹಾಕಾಲಸಖೀ ಸಖೇ ॥ ೧೭೭ ॥
ವಿರಿಂಚಿನಾ ಸ್ತುತೇ ಮಾತಃ ಕಾಲಿ ತ್ವಂ ಚೇನ್ನ ಮುಂಚಸಿ ।
ಮಧುಕೈಟಭಸಂಹಾರಂ ಕರೋತು ಕಥಮಚ್ಯುತಃ ॥ ೧೭೮ ॥
ವಾಸವಃ ಕಾಶನೀಕಾಶಯಶೋಲಂಕೃತದಿಙ್ಮುಖಃ ।
ಮಹೋಗ್ರವಿಕ್ರಮಾದ್ಯಸ್ಮಾದಾಸೀದಾಜೌ ಪರಾಙ್ಮುಖಃ ॥ ೧೭೯ ॥
ಯತ್ಪ್ರತಾಪೇನ ಸಂತಪ್ತೋ ಮನ್ಯೇ ಬಾಡಬರೂಪಭೃತ್ ।
ಭಗವಾನನಲೋಽದ್ಯಾಪಿ ಸಿಂಧುವಾಸಂ ನ ಮುಂ ಚತಿ ॥ ೧೮೦ ॥
ಕುರ್ವಾಣೇ ಭೂತಕದನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ವಿಸ್ಮಿತಚೇತಸಃ ।
ಏಷ ಏವಾಂತಕೋ ನಾಹಮಿತ್ಯಾಸೀದಂತಕಸ್ಯ ಧೀಃ ॥ ೧೮೧ ॥
ರಣೇ ಯೇನಾತಿರಸ್ಕೃತ್ಯ ತ್ಯಕ್ತೋ ರಾಕ್ಷಸ ಇತ್ಯತಃ ।
ಚಿರಾಯ ಹರಿದೀಶೇಷು ಕೋಣೇಶಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನ್ಯಶಃ ॥ ೧೮೨ ॥
ಯನ್ನಿಯಂತುಮಶಕ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ವಾಣಮಸತೀಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ।
ನಿಯಂತುರಸತಾಮಾಸೀತ್ಪಾಶಿನೋ ಮಲಿನಂ ಯಶಃ ॥ ೧೮೩ ॥
ಬಾಹುವೀರ್ಯಪರಾಭೂತೋ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೇಣ ಮಾರುತಃ ।
ಬಭೂವ ಕ್ಷಣದಾಂತೇಷು ರತಾಂತಪರಿಚಾರಕಃ ॥ ೧೮೪ ॥
ನಿಧೀನ್ಯೇನ ಜಿತೋ ಹಿತ್ವಾ ರಾಜರಾಜಃ ಪಲಾಯಿತಃ ।
ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಬಭಾಣ ಮಾಧುರ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮಖಿಲಾದಪಿ ॥ ೧೮೫ ॥
ಯಸ್ಮಿನ್ನುತ್ತರಪೂರ್ವಸ್ಯಾ ದಿಶ ಏಕಾದಶಾಧಿಪಾಃ ।
ಕುಂಠಾ ಬಭೂವುರಾತ್ಮೀಯಕಂಠೋಪಮಿತಕೀರ್ತಯಃ ॥ ೧೮೬ ॥
ನಿಜಶುದ್ಧಾಂತಕಾಂ ತಾನಾಮಾನನೈರೇವ ನಿರ್ಜಿತಮ್ ।
ಲಲಜ್ಜೇ ಯಃ ಪುನರ್ಜಿತ್ವಾ ಶೂರಮಾನೀ ಸುಧಾಕರಮ್ ॥ ೧೮೭ ॥
ಬಾಲಸ್ಯೇವ ಕ್ರೀಡನಕೈಃ ಪ್ರವೀರೈರ್ಯಸ್ಯ ಖೇಲತಃ ।
ಲೀಲಾಕಂದುಕಧೀರಾಸೀದ್ದೇವೇ ದೀಧಿತಿಮಾಲಿನಿ ॥ ೧೮೮ ॥
ತ್ರಿಯಾಮಾಚರಶುದ್ಧಾಂತಭ್ರೂವಿಲಾಸನಿವಾರಣಮ್ ।
ವಿಷ್ಣೋಃ ಸುದರ್ಶನಂ ಚಕ್ರಂ ಯಸ್ಯ ನಾಪಶ್ಯದಂತರಮ್ ॥ ೧೮೯ ॥
ಮಹಿಷಂ ತಂ ಮಹಾವೀರ್ಯಂ ಯಾ ಸರ್ವಸುರದೇಹಜಾ ।
ಅವಧೀದ್ದಾನವಂ ತಸ್ಯೈ ಚಂಡಿಕಾಯೈ ನಮೋ ನಮಃ ॥ ೧೯೦ ॥
ಮುಖಂ ತವಾಸೇಚನಕಂ ಧ್ಯಾಯಂ ಧ್ಯಾಯಂ ನಿರಂತರಮ್ ।
ಮೃಗೇಂದ್ರವಾಹೇ ಕಾಲೇನ ಮೃಡಸ್ತ್ವನ್ಮುಖತಾಂ ಗತಃ ॥ ೧೯೧ ॥
ಕಾರ್ತ್ತಿಕೀಚಂದ್ರವದನಾ ಕಾಲಿಂದೀವೀಚಿದೋರ್ಲತಾ ।
ಅರುಣಾಂಭೋಜಚರಣಾ ಜಯತಿ ತ್ರಿರುಚಿಃ ಶಿವಾ ॥ ೧೯೨ ॥
ಯತ್ತೇ ಕಚಭರಃ ಕಾಲೋ ಯದ್ಬಾಹುರ್ಲೋಕರಕ್ಷಕಃ ।
ಯುಕ್ತಂ ದ್ವಯಂ ಶಿವೇ ಮಧ್ಯಸ್ತ್ವಸನ್ನಾಕೋ ನ ನಾಕರಾಟ್ ॥ ೧ ೯೩ ॥
ಸ್ವದೇಹಾದೇವ ಯಾ ದೇವೀ ಪ್ರದೀಪಾದಿವ ದೀಪಿಕಾ ।
ಆವಿರ್ಬಭೂವ ದೇವಾನಾಂ ಸ್ತುವತಾಂ ಹರ್ತುಮಾಪದಃ ॥ ೧೯೪ ॥
ಧೈರ್ಯಚಾತುರ್ಯಗಾಂಭೀರ್ಯವೀರ್ಯಸೌಂದರ್ಯಶಾಲಿನೀಮ್ ।
ರತ್ನಂ ನಿತಂಬಿನೀಜಾತೌ ಮೇನಿರೇ ಯಾಂ ಸುರಾಸುರಾಃ ॥ ೧೯೫ ॥
ಯದೀಯಹುಂಕೃತ್ಯನಲೇ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷೋಽಭವದಾಹುತಿಃ ।
ಸಮಾಪ್ತಿಂ ಭೀಷಣಂ ಯಾವನ್ನೈವಾವಾಪ ವಿಕತ್ಥನಮ್ ॥ ೧೯೬ ॥
ಚಾಮುಂಡಾಶಿವದೂತ್ಯೌ ಯತ್ ಕಲೇ ದಾರುಣವಿಕ್ರಮೇ ।
ಭಕ್ಷಯಾಮಾಸತುರ್ಮೂರ್ತೀಃ ಕೀರ್ತಿಭಿಃ ಸಹ ರಕ್ಷಸಾಮ್ ॥ ೧೯೭ ॥
ಯಸ್ಯಾಃ ಶೂಲೇ ಜಗಾಮಾಸ್ತಂ ಯಶಃ ಶುಂಭನಿಶುಂಭಯೋಃ ।
ನಮಾಮಿ ವಿಮಲಶ್ಲೋಕಾಂ ಕೌಶಿಕೀಂ ನಾಮ ತಾಮುಮಾಮ್ ॥ ೧೯೮ ॥
ಯಶೋದಾಗರ್ಭಜನನಾದ್ ಯಶೋದಾಂ ಗೋಕುಲಸ್ಯ ತಾಮ್ ।
ವಂದೇ ಭಗವತೀಂ ನಂದಾಂ ವಿಂಧ್ಯಾಚಲನಿವಾಸಿನೀಮ್ ॥ ೧೯೯ ॥
ಅಂಬಿಕಾಮುಪತಿಷ್ಠಂತಾಮೇತಾಶ್ಚಂಡೀಮನುಷ್ಟುಭಃ ।
ಪ್ರಸನ್ನಾಃ ಸಾಧ್ವಲಂಕಾರಾಃ ಸಿದ್ಧಪದ್ಮೇಕ್ಷಣಾ ಇವ ॥ ೨೦೦ ॥
॥ ಸಮಾಪ್ತಂ ಚ ದ್ವಿತೀಯಂ ಶತಕಮ್ ॥