ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ನವಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಆರ್ಯಾವೃತ್ತಮ್
“ಮಂದಹಾಸಃ” — ಅಂದರೆ “ಮೃದು ಮಂದಹಾಸ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಒಂಬತ್ತನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಉಮಾದೇವಿಯ ಸುಕುಮಾರವಾದ ಮಂದಸ್ಮಿತವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಗಾನಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಕಾವ್ಯಮಾಲಿಕೆ. ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಅದೇ ಒಂದು ದಿವ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೊಸಹೊಸ ಕೋನಗಳಿಂದ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ಶರದೃತುವಿನ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಅಂತರಾನಂದಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಅಲೆಯಂತೆ, ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಮಂಗಳ, ಜಾಗೃತಿ, ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಮನೋನಿರ್ಮಲತೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿ ದೇವಿಯ ಮಂದಹಾಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಮಂದಹಾಸಃ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಈ ಸ್ತಬಕಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಉಮಾದೇವಿಯ ಮೃದುಸ್ಮಿತವನ್ನು **ಅನುಗ್ರಹ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಶಕ್ತಿ** ಎಂಬ ಅನೇಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಯಾಮಗಳ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಈ ಸ್ತಬಕ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯವರ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಮಂದಹಾಸವನ್ನು ಶರದೃತುವಿನ ಬೆಳದಿಂಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮುತ್ತಿನ ಕಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಗಳ ಶುಭ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಅಮೃತದ ಗುಳ್ಳೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆಟವಾಡುವ ಬಾಲಕನೊಂದಿಗೆ, ಯೌವನದ ದೂತನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಕಾಮದೇವನಿಗೂ ಜಯಿಸಲಾಗದ ಶಿವನ ಹೃದಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಆ ಮಂದಹಾಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಧಕಾರ, ಅಜ್ಞಾನ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗವ್ಯಥೆಯಂತಹ ಭಾವಗಳು ಪದೇಪದೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಈ *ಮಂದಹಾಸ*ವು ಕೇವಲ ದೇವಿಯ ಮುಖಸೌಂದರ್ಯದ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು **ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಚೈತನ್ಯಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ** ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶೃಂಗಾರ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತಾರ್ಥಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಬೆರೆತುಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕವು ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಯವರ **ಒಂದೇ ಕಾವ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಸಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರನೈಪುಣ್ಯ, ರೂಪಕಪ್ರಯೋಗ, ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪದಚಾತುರ್ಯ**ಗಳನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಉಮಾದೇವಿಯ ಮಂದಹಾಸ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಂತೆ ಅನಿಸದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾವ್ಯದೃಶ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಅವರ ಅಸಾಧಾರಣ ಕವಿಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಪ್ರವಾಹಮಯವೂ ಆದ ಈ ಭಾವವ್ಯಕ್ತೀಕರಣಕ್ಕೆ **ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸು** ಅತ್ಯಂತ ಸಮುಚಿತವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಮುಗింపు ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ಕಾವ್ಯವೇ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಮಂದಹಾಸದ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಈ ನಿರ್ಮಲ ಆರ್ಯಾ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಅಪರಿಮಿತ ಸೌಂದರ್ಯಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾದ ಉಮಾದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲು ಆಕೆಯ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬಂತೆ ಮುನಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸ್ತಬಕವು **ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ, ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಚೈತನ್ಯಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ, ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಉಪಾಸನೆಗೆ** ಸಹಜವಾಗಿ ಏರುವ ಸುಂದರ ದಿವ್ಯಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
॥ ತೃತೀಯಂ ಶತಕಮ್ ॥
॥ ನವಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಆರ್ಯಾವೃತ್ತಮ್ ॥
ಮಂದಹಾಸಃ
ಶಾರದವಲಕ್ಷಪಕ್ಷಕ್ಷಣದಾವೈಮಲ್ಯಶಿಕ್ಷಕೋಽಸ್ಮಾಕಮ್ ।
ಜಾಗರ್ತು ರಕ್ಷಣಾಯ ಸ್ಥಾಣುಪುರಂಧ್ರೀಮುಖವಿಕಾಸಃ ॥ ೨೦೧ ॥
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಹರ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಶರತ್ಸುಧಾಭಾನೋಃ ।
ದಿಶತು ಹೃದಯಪ್ರಸಾದಂ ಗೌರೀವದನಪ್ರಸಾದೋ ನಃ ॥ ೨೦೨ ॥
ಅಂತರ್ಗತಸ್ಯ ಹರ್ಷಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸ್ಯ ಕಶ್ಚನ ತರಂಗಃ ।
ಹಾಸೋ ಹರಹರಿಣದೃಶೋ ಗತಪಂಗಂ ಮಮ ಕರೋತು ಮನಃ ॥ ೨೦೩ ॥
ದಿಶಿ ದಿಶಿ ವಿಸರ್ಪದಂಶುಪ್ರಶಮಿತತಾಪಂ ಪರಾಸ್ತಮಾಲಿನ್ಯಮ್ ।
ಕುಶಲಾನಿ ಪ್ರದಿಶತು ನಃ ಪಶುಪತಿಹೃದಯೇಶ್ವರೀಹಸಿತಮ್ ॥ ೨೦೪ ॥
ಅಂತರ್ಗತಂ ಚ ತಿಮಿರಂ ಹರಂತಿ ವಿಹಸಂತಿ ರೋಹಿಣೀಕಾಂತಮ್ ।
ಹಸಿತಾನಿ ಗಿರಿಶಸುದೃಶೋ ಮಮ ಪ್ರಬೋಧಾಯ ಕಲ್ಪಂತಾಮ್ ॥ ೨೦೫ ॥
ಭೂಷಾತುಷಾರದೀಧಿತಿದೀಧಿತ್ಯಾ ಸಹ ವಿಹಾಯಸೋ ರಂಗೇ ।
ವಿಚರನ್ ಪುರಹರತರುಣೀದರಹಾಸೋ ಮೇ ಹರತ್ವೇನಃ ॥ ೨೦೬ ॥
ರುದ್ರಾಣೀದರಹಸಿತಾನ್ಯಸ್ಮಾಕಂ ಸಂಹರಂತು ದುರಿತಾನಿ ।
ಯೇಷಾಮುದಯೋ ದಿವಸೋ ಭೂಷಾಪೀಯೂಷಕಿರಣಸ್ಯ ॥ ೨೦೭ ॥
ಸ್ಕಂದಜನನೀಮುಖೇಂದೋರಸ್ಮಾನ್ ಪುಷ್ಣಾತು ಸುಸ್ಮಿತಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ।
ಮುನಿಮತಿಕೈರವಿಣೀನಾಮುಲ್ಲಾಸಕಥಾ ಯದಾಯತ್ತಾ ॥ ೨೦೮ ॥
ಕಮನೀಯಕಂಠಮಾಲಾಮುಕ್ತಾಮಣಿತಾರಕಾವಯಸ್ಯೋ ನಃ ।
ಕಾಮಾನ್ ವಿತರತು ಗೌರೀದರಹಾಸೋ ನಾಮ ಧವಲಾಂಶುಃ ॥ ೨೦೯ ॥
ಅನವದ್ಯಕಂಠಮಾಲಾಮುಕ್ತಾವಲಿಕಿರಣನಿವಹಸಹವಾಸೀ ।
ಹರದಯಿತಾದರಹಾಸೋ ಹರತು ಮಮಾಶೇಷಮಜ್ಞಾನಮ್ ॥ ೨೧೦ ॥
ಜ್ಞ ಇವ ಜ್ಞದೃಶ್ಯ ಉತ್ತಮ ಇಲಾಧರಾಧೀಶನಂದಿನೀಹಾಸಃ ।
ಪೂರ್ಣಂ ಕರೋತು ಮಾನಸಮಭಿಲಾಷಂ ಸರ್ವಮಸ್ಮಾಕಮ್ ॥ ೨೧೧ ॥
ಆಲೋಕಮಾತ್ರತೋ ಯಃ ಶಂಕರಮಸಮಾಸ್ತ್ರಕಿಂಕರಂ ಚಕ್ರೇ ।
ಅಲ್ಪೋಽಪ್ಯನಲ್ಪಕರ್ಮಾ ಹಾಸೋ ನಃ ಪಾತು ಸ ಶಿವಾಯಾಃ ॥ ೨೧೨ ॥
ಸ್ಮರಮತರತಮೀಶಂ ಯಃ ಕರೋತಿ ಭಾವಪ್ರಸಂಗಚಾತುರ್ಯಾ ।
ದ್ವಿಜಗಣಪುರಸ್ಕೃತೋಽವ್ಯಾತ್ ಸ ಶಿವಾಹಾಸಪ್ರವಕ್ತಾ ನಃ ॥ ೨೧೩ ॥
ರದವಾಸಸಾ ರಥೀ ಮಾಂ ಶರೀ ಕರೈಃ ಪಾತು ಪಾರ್ವತೀಹಾಸಃ ।
ಪಾವಕದೃಶಂ ಜಿಗೀಷೋಃ ಪಂಚಪೃಷತ್ಕಸ್ಯ ಸೇನಾನೀಃ ॥ ೨೧೪ ॥
ಶಿವಹೃದಯಮರ್ಮಭೇದಿ ಸ್ಮಿತಂ ತದದ್ರೀಶವಂಶಮುಕ್ತಾಯಾಃ ।
ದಶನದ್ಯುತಿದ್ವಿಗುಣಿತಶ್ರೀಕಂ ಶೋಕಂ ಧುನೋತು ಮಮ ॥ ೨೧೫ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡರಂಗಭಾಜೋ ನಟ್ಯಾಃ ಶಿವಸೂತ್ರಧಾರಸಹಚರ್ಯಾಃ ।
ಶ್ರೀವರ್ಧನೋಽನುಲೇಪೋ ಮುಖಸ್ಯ ಹಾಸಃ ಪುನಾತ್ವಸ್ಮಾನ್ ॥ ೨೧೬ ॥
ಅಧರಪ್ರವಾಲಶಯನೇ ನಾಸಾಭರಣಪ್ರಭಾವಿಲಾಸಿನ್ಯಾ ।
ರಮಮಾಣೋ ಹರರಮಣೀಹಾಸಯುವಾ ಹರತು ನಃ ಶೋಕಮ್ ॥ ೨೧೭ ॥
ಅಧರೋಷ್ಠವೇದಿಕಾಯಾಂ ನಾಸಾಭರಣಾಂಶುಶಾಬಕೈಃ ಸಾಕಮ್ ।
ಕುಲಮಖಿಲಮವತು ಖೇಲನ್ನದ್ರಿಸುತಾಹಾಸಬಾಲೋ ನಃ ॥ ೨೧೮ ॥
ಅನುಲೇಪನಸ್ಯ ವೀಪ್ಸಾ ದ್ವಿರ್ಭಾವಃ ಕುಚತಟೀದುಕೂಲಸ್ಯ ।
ಹರತು ಹೃದಯವ್ಯಥಾಂ ಮೇ ಹಸಿತಂ ಹರಜೀವಿತೇಶ್ವರ್ಯಾಃ ॥ ೨೧೯ ॥
ಗಿರಿಶಾಂಗರಾಗಭಸಿತಂ ಸ್ವಾಗತವಚಸಾಽಭಿನಂದದಾದರತಃ ।
ಗಿರಿಜಾಲೀಲಾಹಸಿತಂ ಗರೀಯಸೀಂ ಮೇ ತನೋತು ಧಿಯಮ್ ॥ ೨೨೦ ॥
ದಯಿತೇನ ಸಂಲ್ಲಪಂತ್ಯಾಃ ಸಹ ತುಹಿನಮರೀಚಿಶಿಶುಕಿರೀಟೇನ ।
ವಾಗಮೃತಬುದ್ಬುದೋಽವ್ಯಾದಲಸೋ ಮಾಮಗಭುವೋ ಹಾಸಃ ॥ ೨೨೧ ॥
ಶುದ್ಧಃ ಕುಚಾದ್ರಿನಿಲಯಾದಪಿ ಮುಕ್ತಾಹಾರತೋ ಹರಪುರಂಧ್ರ್ಯಾಃ ।
ವದನಶ್ರೀಪ್ರಾಸಾದೇ ವಿಲಸನ್ ಹಾಸೋಽಲಸೋಽವತು ಮಾಮ್ ॥ ೨೨೨ ॥
ವ್ಯರ್ಥೀಭೂತೇ ಚೂತೇ ಗತವತಿ ಪರಿಭೂತಿಮಸಿತಜಲಜಾತೇ ।
ಅನಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಮಶೋಕೇ ಕಮಲೇಽಪಿ ಗಲಜ್ಜಯಶ್ರೀಕೇ ॥ ೨೨೩ ॥
ಬಹುಧಾ ಬಿಭೇದ ಹೃದಯಂ ಹರಸ್ಯ ಬಾಣೇನ ಯೇನ ಸುಮಬಾಣಃ ।
ತದುಮಾಲೀಲಾಹಸಿತಂ ಮಲ್ಲೀಸುಮಮಸ್ತು ಮೇ ಭೂತ್ಯೈ ॥ ೨೨೪ ॥
ಅಮಲದರಸ್ಮಿತಚಿಹ್ನಾಸ್ತಾ ಏತಾಃ ಸರ್ವಮಂಗಲಾ ಆರ್ಯಾಃ ।
ಕಮನೀಯತಮಾಸ್ವಸಮಾಮುಪತಿಷ್ಠಂತಾಮುಮಾಂ ದೇವೀಮ್ ॥ ೨೨೫ ॥