ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ದಶಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಲಲಿತಾವೃತ್ತಮ್
“ಕೇಶಾದಿ-ಪಾದಾಂತ-ವರ್ಣನಂ” — ಅಂದರೆ “ಕೇಶಗಳಿಂದ ಪಾದಗಳವರೆಗೆ ದೇವಿಯ ದಿವ್ಯರೂಪದ ವರ್ಣನೆ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಹತ್ತನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಉಮಾದೇವಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಿವ್ಯಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ **ಶರೀರವರ್ಣನೆ**. ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ದೇವಿಯ ಕೇಶಗಳು, ಮುಖ, ಮಂದಹಾಸ, ನೇತ್ರಗಳು, ನಾಸಿಕಾ, ಅಧರಗಳು ಮೊದಲಾಗಿ ಭುಜಗಳು, ಕೈಗಳು, ಸ್ತನಗಳು, ನಾಭಿ, ನಡು, ತೊಡೆಗಳು, ಕಾಲುಗಳವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಪವಿತ್ರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಕೇಶಾದಿ-ಪಾದಾಂತ-ವರ್ಣನಂ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಅಕ್ಷರಾರ್ಥಕ್ಕೂ ಭಾವಾರ್ಥಕ್ಕೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು **ಕೇಶದಿಂದ ಪಾದದವರೆಗೆ** ದೇವಿಯನ್ನು ದೃಶ್ಯಧ್ಯಾನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿ, ಕರುಣೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಧಿಪತ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
ಮುನಿ ಕೇವಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವಿಯ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಮೆಗಳೇ ಆಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಪದೇಪದೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಯ ಮುಖದ ಮುಂದೆ ಚಂದ್ರನು ಮಂಕಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆಕೆಯ ನೇತ್ರಗಳ ಮುಂದೆ ಕಮಲಗಳು ತಮ್ಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಆಕೆಯ ದಿವ್ಯಕಾಂತಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುನಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಒಂದು ಆಳವಾದ ದೈವತತ್ತ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಕರುಣಾಕಟಾಕ್ಷವು ಅನುಗ್ರಹಪ್ರವಾಹವಾಗುತ್ತದೆ; ಸುಕುಮಾರವಾದ ಭುಜಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನನ್ನೇ ಬಂಧಿಸಬಲ್ಲವು; ಮೃದುವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕೈಗಳೇ ಶುಂಭಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಅಪಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ಅತ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ನಡು ಅಪಾರವಾದ ಆಕಾಶವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ; ಆಕೆಯ ಪಾದಗಳು ದಿವ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪವಿತ್ರ ಮೂಲವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸ್ತಬಕದಾದ್ಯಂತ **ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾದ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯಸತ್ಯವಾಗಿ** ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ — ಪರಮ ಸುಕುಮಾರತ್ವದೊಳಗೆ ಅಪರಿಮಿತ ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕವು ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಯವರ **ಶೃಂಗಾರಕಾವ್ಯನೈಪುಣ್ಯ, ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯ, ರೂಪಕ, ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ವಿನೂತನ ಉಪಮಾನರಚನೆ**ಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮಿಂಚು, ಕಮಲಗಳು, ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ಆನೆಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳು, ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಅವರು ಉಪಮಾನಗಳಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಉಪಮಾನವನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸಿ, ಉಪಮಾನವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾದ ಪ್ರಕೃತಿದೃಶ್ಯಗಳು ದೇವಿಯ ಅಸಮಾನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಕಾವ್ಯಸಾಧನಗಳಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಸುಕುಮಾರವಾದ **ಲಲಿತಾ ಛಂದಸ್ಸು** ಈ ಸ್ತಬಕದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದರ ಲಯ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ದೇವಿಯ ದಿವ್ಯರೂಪವರ್ಣನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಲಾಲಿತ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಜ್ಜ್ವಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಕ್ತಾಯದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು, ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆ — ಈ ಮೂರೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಏಕೀಭವಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವಿಯ ಕೇಶಗಳಿಂದ ಕಮಲಸಮಾನ ಪಾದಗಳವರೆಗೆ ಗಾನಿಸುವ ಈ *ಲಲಿತಾ* ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಗೌರೀದೇವಿಯ ಪಾದಸೇವೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾದ ಕವಿ ಆಕೆಗೆ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸ್ತಬಕವು **ದಿವ್ಯಸೌಂದರ್ಯಧ್ಯಾನ, ಶಕ್ತಿತತ್ತ್ವ, ಕಾವ್ಯವೈಭವ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ** — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಲಲಿತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
॥ ದಶಮಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಲಲಿತಾವೃತ್ತಮ್ ॥
ಕೇಶಾದಿಪಾದಾಂತವರ್ಣನಮ್
ಸಂಕ್ಷಾಲನಾಯ ಹರಿತಾಂ ವಿಭೂತಯೇ ಲೋಕತ್ರಯಸ್ಯ ಮದನಾಯ ಧೂರ್ಜಟೇಃ ।
ಕಾತ್ಯಾಯನೀವದನತಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ನಿರ್ಯಂತಿ ಶುಭ್ರಹಸಿತಾನಿ ಪಾಂತು ನಃ ॥ ೨೨೬ ॥
ಸ್ವಲ್ಪ ೋಽಪಿ ದಿಕ್ಷು ಕಿರಣಾನ್ ಪ್ರಸಾರಯನ್ ಮಂದೋಽಪಿ ಬೋಧಮಮಲಂ ದಧತ್ಸತಾಮ್ ।
ಶುಭ್ರೋಽಪಿ ರಾಗಕೃದನಂಗವೈರಿಣೋ ಹಾಸಃ ಪುರಾಣಸುದೃಶಃ ಪುನಾತು ನಃ ॥ ೨೨೭ ॥
ಚೇತೋಹರೋಽಪ್ಯತಿಜುಗುಪ್ಸಿತೋ ಭವೇತ್ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಜೀವಕಲಯಾ ಯಯಾ ವಿನಾ ।
ಸಾ ವರ್ಣ್ಯತಾಂ ಕಥಮಪಾರಚಾರುತಾ ಪೀಯೂಷಸಿಂಧುರಖಿಲೇಂದ್ರಸುಂದರೀ ॥ ೨೨೮ ॥
ಅತ್ಯಲ್ಪದೇವವನಿತಾಂ ಚ ಪಾರ್ಥಿವೈರ್ಭಾವೈರ್ವಯಂ ತುಲಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ನುಮಃ ।
ತಾಂ ಕಿಂ ಪುನಃ ಸಕಲದೇವಸುಂದರೀ ಲೋಕಾಕ್ಷಿಪಾರಣತನುಪ್ರಭಾಮುಮಾಮ್ ॥ ೨೨೯ ॥
ವರ್ಷಾಪಯೋದಪಟಲಸ್ಯ ಸಾಂದ್ರತಾ ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಜೋರ್ಮಿಚಯನಿಮ್ನತುಂಗತಾ ।
ಕಾಲಾಹಿಭೂಮಿಪತಿದೀರ್ಘತಾ ಚ ತೇ ಕೇಶೇಷು ಭರ್ಗಭವನೇಶ್ವರಿ ತ್ರಯಮ್ ॥ ೨೩೦ ॥
ಈಶಾನಸುಂದರಿ ತವಾಸ್ಯಮಂಡಲಾನ್ನೀಚೈರ್ನಿತಾಂತಮಮೃತಾಂಶುಮಂಡಲಮ್ ।
ಕೋ ವಾ ನ ಕೀರ್ತಯತಿ ಲೋಷ್ಟಪಿಂಡಕಂ ಲೋಕೇ ನಿಕೃಷ್ಟಮಿಹ ಮಾನವೀಮುಖಾತ್ ॥ ೨೩೧ ॥
ಬಿಭ್ರತ್ಯಮರ್ತ್ಯಭುವನಸ್ಥದೀರ್ಘಿಕಾ ಪಂಕೇರುಹಾಣಿ ವದನಾಯ ತೇ ಬಲಿಮ್ ।
ನೋ ಚೇತ್ ಕಥಂ ಭವತಿ ಸೌರಭಂ ಮಹದ್ಭಿನ್ನೇ ಸುಮೇಭ್ಯ ಉರುಕೇಶಿ ತೇ ಮುಖೇ ॥ ೨೩೨ ॥
ಗೀರ್ವಾಣಲೋಕತಟಿನೀಜಲೇರುಹಾಂ ಗಂಧೇ ಶುಭೇ ಭವತು ತೇ ಮನೋರತಿಃ ।
ಲೋಕಾಧಿರಾಜ್ಞಿ ತವ ವಕ್ತ್ರಸೌರಭೇ ಲೋಕಾಧಿರಾಜಮನಸಸ್ತು ಸಮ್ಮದಃ ॥ ೨೩೩ ॥
ಕೋ ಭಾಷತಾಂ ತವ ಸವಿತ್ರಿ ಚಾರುತಾಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸ್ಮಿತಸ್ಯ ಧವಲದ್ಯುತಿರ್ಲವಃ ।
ಯಸ್ಯಾಃ ಶರೀರರುಚಿಸಿಂಧುವೀಚಯಃ ಶಂಪಾಲತಾಃ ಪೃಥುಲದೀಪ್ತಿಭೂಮಯಃ ॥ ೨೩೪ ॥
ಲೋಕಾಂಬಿಕೇ ನ ವಿಲಸಂತಿ ಕೇ ಪುರೋ ಮಂದಸ್ಮಿತಸ್ಯ ತವ ರೋಚಿಷಾಂ ನಿಧೇಃ ।
ಯೇ ತು ವ್ಯಧಾಯಿಷತ ತೇನ ಪೃಷ್ ಠತೋ ಹಂತೈಷು ಕಾಽಪಿ ತಿಮಿರಚ್ಛಟಾ ಭವೇತ್ ॥ ೨೩೫ ॥
ಕಿಂ ವಾ ರದಾವಲಿರುಚಿರ್ಮುಖಸ್ಯ ಕಿಂ ಸಂಫುಲ್ಲತಾ ವರಧಿಯಃ ಕಿಮೂರ್ಮಿಕಾ ।
ಸಂತೋಷಪಾದಪಸುಮಂ ನು ಶಂಕರಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪಮುತ ದೇವಿ ತೇ ಸ್ಮಿತಮ್ ॥ ೨೩೬ ॥
ದಿಕ್ಷು ಪ್ರಕಾಶಪಟಲಂ ವಿತನ್ವತಾ ಕೋಟಿಪ್ರಭಾಕರವಿಭಕ್ತತೇಜಸಾ ।
ನೇತ್ರೇಣ ತೇ ವಿಷಮನೇತ್ರವಲ್ಲಭೇ ಪಂಕೇರುಹಂ ಕ ಉಪಮಾತಿ ಪಂಡಿತಃ ॥ ೨೩೭ ॥
ಶ್ರೀಕರ್ಣ ಏಷ ತವ ಲೋಚನಾಂಚಲೇ ಭಾಂತ್ಯಾ ದಯಾದಯಿತಯಾ ಪ್ರಬೋಧಿತಃ ।
ಏತಂ ಸವಿತ್ರಿ ಮಮ ಕಂಚನ ಸ್ತವಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ತನೋತು ಭರತಾವನೇಃ ಶ್ರಿಯಮ್ ॥ ೨೩೮ ॥
ಸ್ವಾ ನಾಸಿಕಾ ಭವತಿ ಯುಂಜತಾಂ ಸತಾಂ ಸಂಸ್ತಂಭಿನೀ ಚಲತಮಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷಃ ।
ತ್ವನ್ನಾಸಿಕಾ ಪುರಹರಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷಃ ಸಂಸ್ತಂಭಿನೀ ಭವತಿ ಚಿತ್ರಮಂಬಿಕೇ ॥ ೨೩೯ ॥
ಬಿಂಬಪ್ರವಾಲನವಪಲ್ಲವಾದಿತಃ ಪೀಯೂಷಸಾರಭರಣಾದ್ ಗುಣಾಧಿಕಃ ।
ಗೋತ್ರಸ್ಯ ಪುತ್ರಿ ಶಿವಚಿತ್ತರಂಜಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ನಿತಾಂತಮಧರಾಧರೋಽಪಿ ತೇ ॥ ೨೪೦ ॥
ದೋರ್ವಲ್ಲಿಕೇ ಜನನಿ ತೇ ತಟಿತ್ಪ್ರಭಾಮಂದಾರಮಾಲ್ ಯಮೃದುತಾಪಹಾರಿಕೇ ।
ನಿಶ್ಶೇಷಬಂಧದಮನಸ್ಯ ಧೂರ್ಜಟೇರ್ಬಂಧಾಯ ಭದ್ರಚರಿತೇ ಬಭೂವತುಃ ॥ ೨೪೧ ॥
ಹಸ್ತಾಬ್ಜಯೋಸ್ತವ ಮೃದುತ್ವಮದ್ಭುತಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯೇ ಸದಯಮೇವ ಧೂರ್ಜಟಿಃ ।
ಅತ್ಯದ್ಭುತಂ ಜನನಿ ದಾರ್ಢ್ಯಮೇತಯೋಃ ಶುಂಭಾದಿದರ್ಪವಿಲಯೋ ಯಯೋರಭೂತ್ ॥ ೨೪೨ ॥
ರಾಜಂತು ತೇ ಕುಚಸುಧಾಪ್ರಪಾಯಿನೋ ಲೋಕಸ್ಯ ಮಾತರನಘಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ ।
ಏತೇಷು ಕಶ್ಚನ ಗಜಾನನಃ ಕೃತೀ ಗಾಯಂತಿ ಯಂ ಸಕಲದಾಯಿಸತ್ಕರಮ್ ॥ ೨೪೩ ॥
ತ್ವನ್ನಾಭಿಕೂಪಪತಿತಾಂ ದೃಶಂ ಪ್ರಭೋರ್ನೇತುಂ ವಿನಿರ್ಮಲಗುಣೇ ಪುನಸ್ತಟಮ್ ।
ಸೌಮ್ಯತ್ವದೀಯಹೃದಯಪ್ರಸಾರಿತಃ ಪಾಶಃ ಸವಿತ್ರಿ ತವ ರೋಮರಾಜಿಕಾ ॥ ೨೪೪ ॥
ತ್ವನ್ಮಧ್ಯಮೋ ಗಗನಲೋಕ ಏವ ಚೇತ್ ತ್ವದ್ದಿವ್ಯವೈಭವವಿದೋ ನ ವಿಸ್ಮಯಃ ।
ಪ್ರಾಜ್ಞೈರ್ಹಿ ಸುಂದರಿ ಪುರತ್ರಯದ್ವಿಷಸ್ತ್ವಂ ದೇಹಿನೀ ತ್ರಿಭುವನೇನ ಗೀಯಸೇ ॥ ೨೪೫ ॥
ನಾಭಿಹ್ರದಾದ್ವಿಗಲಿತಃ ಕಟೀಶಿಲಾಭಂಗಾತ್ ಪುನಃ ಪತತಿ ಕಿಂ ದ್ವಿಧಾಕೃತಃ ।
ಕಾಂತೋರುಯುಗ್ಮಮಿಷತಃ ಸವಿತ್ರಿ ತೇ ಭಾವಾರಿಪೂರ ಇಭಶುಂಡಯೋಃ ಸಮಃ ॥ ೨೪೬ ॥
ಜಂಘಾಯುಗಂ ತವ ಮಹೇಶನಾಯಿಕೇ ಲಾವಣ್ಯನಿರ್ಝರಿ ಜಗದ್ವಿಧಾಯಿಕೇ ।
ಅಂತಃಪರಿಸ್ಫುರದಗುಪ್ತಸುಪ್ರಭಾಬಾಣಾಢ್ಯತೂಣಯುಗಲಂ ರತೀಶಿತುಃ ॥ ೨೪೭ ॥
ಪುಷ್ಪಾಸ್ತ್ರಶಾಸನನಿಶಾಂತರಾಜ್ಞಿ ತೇ ಲೋಕತ್ರಯಸ್ಥಖಲಕಂಪನಂ ಬಲಮ್ ।
ಶ್ರೋಣೀಭರೇಣ ಗಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಲ ಶ್ರಮಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋಷಿ ಕೇನ ತವ ತತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತಾಮ್ ॥ ೨೪೮ ॥
ಯತ್ರೈವ ನಿತ್ಯವಿಹೃತೇರಭೂದ್ರಮಾ ರಾಜೀವಮಂದಿರಚರೀತಿ ನಾಮತಃ ।
ತನ್ಮೇ ಸದಾ ಭಣತು ಮಂಗಳಂ ಶಿವಾ ಪಾದಾಂಬುಸಂಭವಮಮೇಯವೈಭವಮ್ ॥ ೨೪೯ ॥
ಕೇಶಾದಿಪಾದಕಮಲಾಂತಗಾಯಿನೀಃ ಕಂತುಪ್ರಶಾಸನನಿಶಾಂತನಾಯಿಕಾ ।
ಅಂಗೀಕರೋತು ಲಲಿತಾ ಇಮಾಃ ಕೃತೀರ್ಗೌರೀ ಕವೇಶ್ಚರಣಕಂಜಸೇವಿನಃ ॥ ೨೫೦ ॥