కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
త్రయోదశః స్తబకః - ఉపజాతివృత్తమ్
“కటాక్షః” — అంటే “దేవి యొక్క అనుగ్రహపూర్వకమైన క్రీగంటి (పక్క) చూపు” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ పదమూడవ స్తబకం, ఉమాదేవి కటాక్షంలోని పరివర్తనశక్తిని సమగ్రంగా గానం చేస్తుంది. ముని ఆమె కటాక్షాన్ని కరుణామయమైనది, శాంతిదాయకమైనది, శుద్ధిపరచేది, రక్షించేది, శక్తినిచ్చేది, అప్రతిహతమైనది అని వర్ణిస్తారు. ఆమె కటాక్షంలోని స్వల్పమైన అణువంత అనుగ్రహమే అజ్ఞానాన్ని తొలగించగలదు, దుఃఖాన్ని శమింపజేయగలదు, వాగ్వైభవం మరియు కవితాశక్తిని ప్రసాదించగలదు, ధైర్యం, ఐశ్వర్యం, కీర్తిని అనుగ్రహించగలదు, భక్తుని విపత్తుల నుండి రక్షించగలదు. అందువల్ల కటాక్షః అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. స్తబకమంతటా దివ్యమాత అనుగ్రహదృష్టి కలిగించే ఆధ్యాత్మిక, మానసిక, భౌతిక ఫలితాల అనేక పార్శ్వాలు విస్తరించి కనిపిస్తాయి.
ఈ శ్లోకాలలో అత్యంత విశిష్టమైన అంశాలలో ఒకటి, దేవి కటాక్షాన్ని ముని సజీవమైన, తరచూ చమత్కారభరితమైన విరుద్ధచిత్రాల ద్వారా వ్యక్తీకరించడం. ఆమె కటాక్షము చల్లదనాన్ని ప్రసాదించేదే అయినప్పటికీ, శివునిలో ప్రేమాగ్నిని రగిలించగలదు; దుఃఖితుల పట్ల మృదువుగా ఉండి, శత్రుశక్తుల పట్ల ఉగ్రంగా మారగలదు; సామాన్యులపై కూడా భేదభావం లేకుండా పడగలదు, కానీ వారినే మహోన్నత స్థితికి చేర్చగలదు. ఎక్కడో అది సర్పంలా, ఎక్కడో వర్షమేఘంలా, మరెక్కడో ఔషధంలా, కరుణానదిలా, సాధారణ ప్రకృతి నియమాలను తలకిందులు చేసే రహస్యశక్తిలా చిత్రించబడుతుంది. ఈ రూపకాల ద్వారా ముని కటాక్షంను సాక్షాత్ అనుగ్రహశక్తిగా — ప్రతి జీవుని అవసరానికి అనుగుణంగా పనిచేసే దివ్యకృపగా దర్శింపజేస్తారు. అది సత్పాత్రులను పోషిస్తుంది, విరోధులను సరిచేస్తుంది, అంతర్గతంగా దాగి ఉన్న శక్తులను మేల్కొలుపుతుంది.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి ముని యొక్క ఉపమా, రూపకం, విరుద్ధాభాసం, శ్లేషసదృశ పదచాతుర్యం, భక్తిరసపూరితమైన హాస్యనైపుణ్యంలను కూడా అద్భుతంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. గంభీరమైన తాత్త్విక సూచనల నుండి సృజనాత్మకమైన కవిచమత్కారాల వరకు ఆయన ఎంతో సహజంగా ప్రయాణిస్తారు; అయినప్పటికీ స్తబకమంతటా భావఏకత్వం ఎక్కడా విచ్ఛిన్నం కాదు. ఉపజాతి ఛందస్సు ఈ శ్లోకాలకు గాంభీర్యంతో పాటు సరళమైన ప్రవాహాన్ని అందించి, స్తుతి, ప్రార్థన, కవిచాతుర్యం అన్నీ సహజంగా కలిసేలా చేస్తుంది.
ఈ విధంగా ఈ స్తబకం అనుగ్రహంపై ఒక శక్తివంతమైన ధ్యానంగా నిలుస్తుంది. ముని దృష్టిలో దేవి కటాక్షం కేవలం ఆమె సౌందర్యానికి చెందిన ఒక ముఖాభినయం మాత్రమే కాదు; అది శుద్ధి చేసే, రక్షించే, శక్తిని మేల్కొలిపే, జీవితం పరిపూర్ణం చేసే సజీవ దివ్యశక్తి.
చతుర్థం శతకమ్
త్రయోదశః స్తబకః - ఉపజాతివృత్తమ్
కటాక్షః
భవామ్బుధిం తారయతాద్భవన్తం హాసోఽద్భుతః కుఞ్జరవక్త్రమాతుః ।
యో హన్తి బిమ్బాధరలఙ్ఘనేఽపి వ్యక్తాలసత్వో హరితాం తమాంసి ।। ౩౦౧ ।।
సక్తః సదా చన్ద్రకలాకలాపే సర్వేషు భూతేషు దయాం దధానః ।
గౌరీకటాక్షో రమణో మునిర్వా మదీయమజ్ఞానమపాకరోతు ।। ౩౦౨ ।।
కృపావలోకో నగకన్యకాయాః కరోతు మే నిర్మలమన్తరఙ్గమ్ ।
యేనాఙ్కితః శఙ్కర ఏకతత్త్వం విశ్వం లులోకే జగతే జగౌ చ ।। ౩౦౩ ।।
కాలీకటాక్షో వచనాని మహ్యం దదాతు మోచామదమోచనాని ।
యత్పాతపూతం రఘువంశకారం నరాకృతిం ప్రాహురజస్య నారీమ్ ।। ౩౦౪ ।।
యుష్మాకమగ్ర్యాం వితనోతు వాణీమేణీదృగేషా గిరిశస్య యోషా ।
యస్యాః కటాక్షస్య విసారి వీర్యం గిరామయం మే వివిధో విలాసః ।। ౩౦౫ ।।
నగాత్మజాయాః కరుణోర్మిశాలీ దృగన్తసన్తానధునీప్రవాహః ।
భీష్మేణ తప్తాన్భవనామకేన గ్రీష్మేణ యుష్మాఁచ్ఛిశిరీకరోతు ।। ౩౦౬ ।।
అజస్రమార్ద్రా దయయాఽన్తరఙ్గే యథా భవో నిమ్నగయోత్తమాఙ్గే ।
సన్తాపశాన్తిం భవసున్దరీ మే కరోతు శీతేన విలోకితేన ।। ౩౦౭ ।।
పుణ్యా సదాఽపీశ్వర ఏవ సక్తా పతివ్రతాసామ్యమితా తవేక్షా ।
కులాచలాధీశ్వరకన్యకే మే సంహారమంహోవితతేర్విధత్తామ్ ।। ౩౦౮ ।।
శర్వస్య రామే నియమేన హీనా శ్యామా తవేక్షా గణికాఙ్గనేవ ।
నీచేఽపి మర్త్యే నిపతత్యనర్ఘా బిభర్తి నా షోడశ యః సువర్ణాన్ ।। ౩౦౯ ।।
పద్మాయతాక్షి క్షితిధారికన్యే కటాక్షనామా తవ కాలసర్పః ।
యం సన్దశత్యేష జ గత్సమస్తం విస్మృత్య చాహో న దధాతి మోహమ్ ।। ౩౧౦ ।।
ఈశద్విషా శైలమహేన్ద్రకన్యే కరోతి మైత్రీం విషమాయుధేన ।
ప్రభాషతే పాతకినశ్చ పక్షే కుతః కటాక్షో న తవామ్బ ముగ్ధః ।। ౩౧౧ ।।
కృపాన్వితః కర్ణసమీపచారీ శ్రీమాన్సదా పుణ్యజనానుకూలః ।
సామ్యం కురూణామధిపస్య శమ్భోః ప్రాణప్రియే తే భజతే కటాక్షః ।। ౩౧౨ ।।
కర్ణాన్తికస్థోఽపి న ధర్మవైరీ కృష్ణోఽపి మాతర్నకులం న పాతి ।
శీతోఽపి సన్దీపయతి స్మరాగ్నిం హరస్య తే శైలసుతే కటాక్షః ।। ౩౧౩ ।।
అయం కటాక్షస్తవ తోయవాహః కారుణ్యకాలే పరిజృమ్భమాణః ।
గృహేషు లీనాన్ సుఖినో విహాయ నిరాశ్రయాన్ సిఞ్చతి విశ్వమాతః ।। ౩౧౪ ।।
కస్యాపి వాచా వపుషా బలేన సమస్య సర్వైరపి యన్నిదేశాః ।
అమ్భోధివేలాస్వపి న స్ఖలన్తి శమ్భోః ప్రియేఽయం తవ దృక్ప్రసాదః ।। ౩౧౫ ।।
ద్వారేషు తేషాం విచరన్తి శూరా ః సౌధేషు సారఙ్గదృశస్తరుణ్యః ।
ప్రగల్భవాచః కవయః సభాసు శర్వాణి తే యేషు కృపాకటాక్షః ।। ౩౧౬ ।।
యత్రామ్బ తే కోఽపి కటాక్షలేశః స దుర్జయః సఙ్గరసీమ్ని శూరః ।
పూర్వం దివం పూరయతి ద్విషద్భిస్తతో యశోభిర్భువమిన్దుగౌరైః ।। ౩౧౭ ।।
యం తారకాకాన్తకలాపకాన్తే న లోకసే కోఽపి న లోకతే తమ్ ।
యం లోకసే తేన విలోకితోఽపి శ్రియం సమృద్ధాం సముపైతి లోకః ।। ౩౧౮ ।।
సుధాం హసన్తీ మధు చాక్షిపన్తీ యశో హరన్తీ వనితాధరస్య ।
పరిష్కరోత్యస్య కవిత్వధారా ముఖం హరప్రేయసి లోకసే యమ్ ।। ౩౧౯ ।।
సర్వేన్ద్రియానన్దకరీ పురన్ధ్రీ విద్యాఽనవద్యా విపులా చ లక్ష్మీః ।
ఇయం త్రిరత్నీ పురుషస్య యస్య దుర్గే త్వయా దృష్టమిమం తు విద్మః ।। ౩౨౦ ।।
ముధా క్షిపస్యద్రిసుతే కటాక్షాన్ కైలాసకాన్తారమహీరుహేషు ।
ఇతః కిరేషత్తవ నాస్తి హానిః సిద్ధ్యత్యభీష్టం చ సమస్తమస్య ।। ౩౨౧ ।।
శీతాచలాధీశకుమారి శీతః సంరక్షణే సంశ్రితమానవానామ్ ।
దుర్ధర్షదుష్టాసురమర్దనేషు నితాన్తముష్ణశ్చ తవావలోకః ।। ౩౨౨ ।।
రుషా సమేతం విదధాతి నాశం కరోతి పోషం కృపయా సనాథమ్ ।
అమ్బౌషధస్యేవ తవేక్షితస్య యోగస్య భేదేన గుణస్య భేదః ।। ౩౨౩ ।।
నాశాయ తుల్యోద్ధతకామలోభక్రోధత్రిదోషస్య భవామయస్య ।
శివప్రియే వీక్షితభేషజం తే క్రీణాని భక్త్యా వద భోః కియత్యా ।। ౩౨౪ ।।
అభిష్టుతాం చారణసిద్ధసఙ్గైస్త్రిష్టుబ్విశేషా అపి మర్త్యసూనోః ।
కృపాకటాక్షైర్వినతాన్పునానాం కపర్దినః సమ్మదయన్తు కాన్తామ్ ।। ౩౨౫ ।।