కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
వింశః స్తబకః - మణిబన్ధవృత్తమ్
“సర్వసారమయీ” — అంటే “సమస్తానికి సారస్వరూపిణి” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవయ్యవ స్తబకం, ఉమాదేవి యొక్క అనేక విభూతులను ఒక గొప్ప సమన్వయ దృష్టిలో ఏకీకరిస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని దేవిని ఉపాసనలో రూపంగా, స్తుతిలో వాక్కుగా, ధ్యానంలో ప్రాణంగా, తాత్త్విక విచారణలో సమస్తాన్ని వ్యాపించిన పరమసత్యంగా దర్శింపజేస్తారు. శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, గంధం అనే ఐదు అనుభూతులలో ఆమెయే వ్యక్తమవుతుంది; నేత్రంలో దృష్టిగా, మనస్సులో ఆలోచనగా, ఆత్మలో నిర్మల చైతన్యంగా, బ్రహ్మంలో పరిపూర్ణతగా ఆమె ప్రకాశిస్తుంది. అందువల్ల సర్వసారమయీ అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ప్రతి ఇంద్రియశక్తి, ప్రతి తత్త్వం, ప్రతి సామర్థ్యం, ప్రతి అనుభవం, ప్రతి చైతన్యస్థితి చివరికి ఆమెనే అంతరసారంగా, ఆధారశక్తిగా పొందుతుందని ఈ స్తబకం తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకాలు శక్తి యొక్క విశ్వవ్యాప్త కార్యాలను ఒక ఆధ్యాత్మిక సమగ్రపటంలా వరుసగా ఆవిష్కరిస్తాయి. సహస్రారంలో ఆమె సోమశక్తి; భ్రూమధ్యంలో ఇంద్రశక్తి; హృదయంలో సౌరశక్తి; మూలంలో అగ్నిశక్తి. స్థూలశరీరంలో సౌందర్యంగా, ప్రాణంలో శక్తిగా, అంతఃకరణంలో అనుభవరసంగా, బుద్ధిలో యోగశక్తిగా ఆమె వ్యక్తమవుతుంది. మంత్రంలో బలంగా, యోగంలో ప్రాణంగా, ఆత్మజ్ఞానంలో శాంతిగా, ధర్మంలో యజ్ఞంగా, వాదంలో వాక్పటుత్వంగా, వీరులలో ధైర్యంగా, రాజులలో సార్వభౌమశక్తిగా, ప్రేమలో ఆకర్షణగా ఆమె నిలుస్తుంది. బ్రహ్మలో వాక్గా, విష్ణువులో శ్రీగా, శివుని దేహంలో భాగంగా, జీవులలో కుండలినీగా ఆమె దర్శింపబడుతుంది. చివరికి ఆమె బ్రహ్మస్వరూపపు తేజస్సు, దాని వ్యక్తీకరణ, దానికతీతమైన పరాత్పరత్వం అన్నీ తానేనని ముని సూచిస్తారు.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి ప్రతిభ ముఖ్యంగా వ్యవస్థాబద్ధమైన సమన్వయం మరియు లయబద్ధమైన సమాంతర నిర్మాణంలో కనిపిస్తుంది. సంక్షిప్తమైన మణిబంధ ఛందస్సులో, ఆయన అనేక తాత్త్విక సంబంధాలను అసాధారణమైన పదసంక్షేపంతో వరుసగా అమర్చుతారు. ఇంద్రియానుభవాల నుండి సూక్ష్మశరీరానికి, అక్కడి నుండి మంత్రం, యోగం, దైవతత్త్వం, చివరకు అద్వైతబోధ వరకు భావప్రవాహం విస్తరిస్తుంది. పునరావృత వాక్యనిర్మాణాలు స్తబకానికి మంత్రజపసదృశమైన గాంభీర్యాన్ని ఇచ్చి, సమస్త విశ్వాన్ని ఒకే శక్తితత్త్వంలో అనుసంధానించే తాత్త్విక నిర్మాణాన్ని సృష్టిస్తాయి.
పంచమ శతకానికి ముగింపు స్తబకంగా, ఇది ఇప్పటివరకు వచ్చిన అనేక భావాలకు శక్తివంతమైన సమాహారంగా నిలుస్తుంది. ఉమాదేవి అనేక దివ్యరూపాలలో ఒక రూపం మాత్రమే కాదు; సమస్త రూపాలలో, శక్తులలో, జీవులలో, సాధనామార్గాలలో, అనుభవాలలో, చైతన్యస్థితులలో అంతర్లీనంగా ఉన్న సారం — సర్వసారమయీ అని ఈ స్తబకం స్థాపిస్తుంది.
వింశః స్తబకః - మణిబన్ధవృత్తమ్
సర్వసారమయీ
ప్రీతివికాసే స్వల్పతమో రోషవిశేషే భూరితరః ।
అద్భుతహాసో విశ్వసువో రక్షతు సాధుం హన్తు ఖలమ్ ।। ౪౭౬ ।।
సజ్జనచిత్తానన్దకరీ సంశ్రితపాపవ్రాత హరీ ।
లోకసవిత్రీ నాకచరీ స్తాన్మమ భూయో భద్రకరీ ।। ౪౭౭ ।।
అర్చనకాలే రూపగతా సంస్తుతికాలే శబ్దగతా ।
చిన్తనకాలే ప్రాణగతా తత్త్వవిచారే సర్వగతా ।। ౪౭౮ ।।
ఉజ్జ్వలరూపే నృత్యకరీ నిష్ప్రభరూపే సుప్తికరీ ।
గోపితరూపే సిద్ధికరీ గోచరరూపే బన్ధకరీ ।। ౪౭౯ ।।
అమ్బరదేశే శబ్దవతీ పావకతాతే స్పర్శవతీ ।
కాఞ్చనవీర్యే రూపవతీ సాగరకాఞ్చ్యాం గన్ధవతీ ।। ౪౮౦ ।।
అప్స్వమలాసు స్పష్టరసా చన్ద్రవిభాయాం గుప్తరసా ।
సంసృతిభోగే సర్వరసా పూర్ణసమాధావేకరసా ।। ౪౮౧ ।।
చక్షుషి దృష్టిశ్శాతతమా చేతసి దృష్టిశ్చిత్రతమా ।
ఆత్మని దృష్టిశ్శుద్ధతమా బ్రహ్మణి దృష్టిః పూర్ణతమా ।। ౪౮౨ ॥
శీర్షసరోజే సోమకలా భాలసరోజే శక్రకలా ।
హార్దసరోజే సూర్యకలా మూలసరోజే వహ్నికలా ।। ౪౮౩ ।।
స్థూలశరీరే కాన్తిమతీ ప్రాణశరీరే శక్తిమతీ ।
స్వాన్తశరీరే భోగవతీ బుద్ధిశరీరే యోగవతీ ।। ౪౮౪ ।।
సారసబన్ధోరుజ్వలభా కైరవబన్ధోః సున్దరభా ।
వైద్యుతవహ్నేరద్భుతభా భౌమకృశానోర్దీపకభా ।। ౪౮౫ ।।
యోధవరాణామాయుధభా యోగివరాణామీక్షణభా ।
భూమిపతీనామాసనభా ప్రేమవతీనామాననభా ।। ౪౮౬ ।।
శస్త్రధరాణాం భీకరతా శాస్త్రధరాణాం బోధకతా ।
యన్త్రధరాణాం చాలకతా మన్త్రధరాణాం సాధకతా ।। ౪౮౭ ।।
గానపటూనాం రఞ్జకతా ధ్యానపటూనాం మాపకతా ।
నీతిపటూనాం భేదకతా ధూతిపటూనాం క్షేపకతా ।। ౪౮౮ ।।
దీధితిధారా లోకయతాం జీవితధారా వర్తయతామ్ ।
జ్ఞాపకధారా చిన్తయతాం మాదకధారా ద్రావయతామ్ ।। ౪౮౯ ।।
మన్త్రపరాణాం వాక్యబలం యోగపరాణాం ప్రాణబలమ్ ।
ఆత్మపరాణాం శాన్తిబలం ధర్మపరాణాం త్యాగబలమ్ ।। ౪౯౦ ।।
సూరివరాణాం వాదబలం వీరవరాణాం బాహుబలమ్ ।
మర్త్యపతీనాం సైన్యబలం రాగవతీనాం హాసబలమ్ ।। ౪౯౧ ।।
వైదికమన్త్రే భావవతీ తాన్త్రికమన్త్రే నాదవతీ ।
శాబరమన్త్రే కల్పవతీ సన్తతమన్త్రే సారవతీ ।। ౪౯౨ ।।
బ్రహ్మముఖాబ్జే వాగ్వనితా వక్షసి విష్ణోః శ్రీర్లలితా ।
శమ్భుశరీరే భాగమితా విశ్వశరీరే వ్యోమ్ని తతా ।। ౪౯౩ ।।
భూగ్రహగోలైః కన్దుకినీ విష్టపధానే కౌతుకినీ ।
యావదనన్తం వైభవినీ ప్రాణిషు భూయస్సమ్భవినీ ।। ౪౯౪ ।।
కఞ్జభవాణ్డే మణ్డలినీ ప్రాణిశరీరే కుణ్డలినీ ।
పామరభావే సల్లలనా పణ్డితభావే మోదఘనా ।। ౪౯౫ ।।
న ార్యపి పుంసా మూలవతీ తన్వ్యపి శక్త్యా వ్యాప్తిమతీ ।
వ్యాప్తిమతీత్వే గుప్తిమతీ చిత్రవిచిత్రా కాఽపి సతీ ।। ౪౯౬ ।।
దీధితిరూపా చిత్తమయీ ప్రాణశరీరాఽప్యద్వితయీ ।
బ్రహ్మశరీరం బ్రహ్మవిభా బ్రహ్మవిభూతిర్బ్రహ్మపరమ్ ।। ౪౯౭ ।।
విష్టపమాతా భూరికృపా విష్టపరాజ్ఞీ భూరిబలా ।
విష్టపరూపా శిష్టనుతా విష్టపపారే శిష్టమితా ।। ౪౯౮ ।।
ద ుర్జనమూలోచ్ఛేదకరీ దీనజనార్తిధ్వంసకరీ ।
ధీబలలక్ష్మీనాశకృశం పుణ్యకులం నః పాతు శివా ।। ౪౯౯ ।।
చన్ద్రకిరీటామ్భోజదృశః శాన్తిసమృద్ధం స్వాన్తమిమే ।
సమ్మదయన్తు శ్రోత్రసుఖాః సన్మణిబన్ధాః సూరిపతేః ।। ౫౦౦ ।।
।। సమాప్తం చ పఞ్చమం శతకమ్ ।।