top of page

కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్

ఉమాసహస్రమ్

ఏకోనవింశః స్తబకః - ప్రమాణికావృత్తమ్

Uma Sahasram - The 1000 Verses Magnum Opus of Sri Ganapati Muni

“ధ్యేయ-లలితా-రూపం” — అంటే “ధ్యానించవలసిన దేవి యొక్క సుందర లలితారూపం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ పంతొమ్మిదవ స్తబకం, ఉమాదేవిని ధ్యానించేందుకు అనుకూలమైన సంపూర్ణ దివ్యరూపాన్ని క్రమబద్ధంగా దర్శింపజేస్తుంది. ఆమె మందహాసంలోని శుద్ధికరమైన, మేల్కొలిపే శక్తిని స్మరిస్తూ ప్రారంభించిన శ్రీ గణపతి ముని, తరువాత దేవి పవిత్రరూపాన్ని అత్యంత సున్నితమైన క్రమంలో వర్ణిస్తారు — పాదాలు, నూపురాలు, కాళ్లు, నడుము, నాభి, వక్షోజాలు, భుజాలు, మందహాసం, అధరాలు, దంతాలు, నాసిక, కపోలాలు, నేత్రాలు, కేశాలు, చివరికి ప్రకాశవంతమైన కిరీటం వరకు. అందువల్ల ధ్యేయ-లలితా-రూపం అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఇది కేవలం కవితాత్మక సౌందర్యవర్ణన మాత్రమే కాదు; భక్తుడు తన మనస్సులో దేవిని స్పష్టంగా ప్రతిష్ఠించుకోగలిగే విధంగా నిర్మితమైన సంపూర్ణ ధ్యానరూపం.


తరువాత ఈ స్తబకం దేహరూపవర్ణనను అధిగమించి, దేవి యొక్క విశ్వరూప మరియు ఆధ్యాత్మిక  పార్శ్వాలను ఆవిష్కరిస్తుంది. ఆమె ఆకాశంలో సంచరిస్తుంది; కులాగ్నిలో నిలిచి ఉంటుంది; దివిలో బలానికి, భూమిపై క్రియాశక్తికి, సూర్యునిలో తేజస్సుకు, చంద్రునిలో రసానికి ఆధారమవుతుంది. శివుని గృహాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది; మూడు లోకాలను వ్యాపిస్తుంది; సమస్త శిరస్సులపై అధిష్ఠానశక్తిగా నిలుస్తుంది; ప్రతి హృదయంలోనూ అంతర్యామిగా నివసిస్తుంది. 


ఈ విధంగా దర్శనీయమైన లలితారూపం విశ్వవ్యాప్త శక్తి నుండి వేరుపడదు. ముని మరొక ముఖ్యమైన విషయాన్ని కూడా సూచిస్తారు: పునఃపునః స్తుతించడం ద్వారా దేవి గుణాలపై అవగాహన మరింత లోతుగా మారుతుంది; పునఃపునః ధ్యానించడం ద్వారా ప్రత్యేకమైన ఆంతర్య శక్తులు మేల్కొంటాయి. అందువల్ల ఈ రూపం కేవలం సౌందర్యాస్వాదన కోసం కాదు; సాధన, అంతరపరివర్తన కోసం నిర్మితమైన ఆధ్యాత్మిక ధ్యానమూర్తి.


ఈ స్తబకంలో మునిగారి కవితా ప్రతిభ అత్యంత సాంద్రమైన, నిర్మాణబద్ధమైన ప్రమాణికా ఛందస్సులో ప్రత్యేకంగా వెలుగుతుంది. వేగవంతమైన సమాసాలు, ఖచ్చితమైన శరీరచిత్రణ, పునరావృత నిర్మాణసామ్యాలు, సజీవమైన ఉపమానాలు — వీటినన్నింటినీ భక్తిరసాన్ని కోల్పోకుండా సమర్థంగా నడిపిస్తారు. ఈ స్తబకం ద్వారా ఆయనకు ఉన్న ధ్యానశాస్త్రం, శాక్త రూపవిజ్ఞానం, యోగసంకేతార్థం, అలంకారసంపన్నమైన సంస్కృతకావ్యం మీదున్న పాండిత్యం స్పష్టమవుతుంది.


ముగింపు శ్లోకంలో ఈ కృతిని ప్రమాణికా-ఆవళి — ప్రమాణికా శ్లోకాల మాలిక —గా భావించి, కవి దేవి కమలపాదాలకు సమర్పిస్తారు. మహేశుని హృదయనాయిక తన గృహానికి మహత్తర మంగళాన్ని ప్రసాదించాలని ప్రార్థిస్తూ స్తబకాన్ని ముగిస్తారు. ఈ విధంగా ధ్యానం, సౌందర్యం, విశ్వరూపతత్త్వం, సాధన, భక్తి అన్నీ ఒకే సమగ్ర లలితారూప దర్శనంగా ఏకమవుతాయి.


ఏకోనవింశః స్తబకః - ప్రమాణికావృత్తమ్

ధ్యేయలలితారూపమ్ ప్రమాణికావృత్తమ్


ప్రఫుల్లకల్పపాదపప్రసూనసద్యశోహరమ్ ।

మహారుజం ధునోతు తే మహేశసున్దరీస్మితమ్ ।। ౪౫౧ ।।


మునీన్ద్రమూలవేదిభూధనఞ్జయప్రబోధనమ్ ।

యతీన్ద్రహార్దపేటికా కవాటబన్ధభేదనమ్ ।। ౪౫౨ ।।


యథావిధిక్రియాపరద్విజాతిచిత్తశోధనమ్ ।

మమామ్బికాస్మితం భవత్వఘప్రతాపరోధనమ్ ।। ౪౫౩ ।।


సువర్ణసాలభఞ్జికా చరేవ శోభయాఽధికా ।

అతీవ మార్దవాన్వితా నవేవ పుష్పితా లతా ।। ౪౫౪ ।।


సుపర్వమౌలిరత్నభా విరాజిహేమపాదుకా ।

మరాలికానిమన్త్రకప్రశస్తరత్ననూపురా ।। ౪౫౫ ।।


వలక్షదీధితిప్రభావిశేషహృన్నఖావలీ ।

మునీన్ద్రశుద్ధమానసప్రమేయపాదసౌష్ఠవా ।। ౪౫౬ ।।


ఘనీభవత్తటిత్ప్రభాప్రవాహకల్పజఙ్ఘికా ।

మతఙ్గజేన్ద్రనాసికా మనోజ్ఞసక్థిశోభినీ ।। ౪౫౭ ।।


ప్రసూనసాయకాగమప్రవాదచుఞ్చుకాఞ్చికా ।

విశాలకేశచుమ్బితోల్లసన్నితమ్బమణ్డలా ।। ౪౫౮ ।।


అజాణ్డపిణ్డసంహతిప్రపూర్ణకుక్షిశాలినీ ।

అపారదివ్యకాన్తివార్నిధాననాభిదీర్ఘికా ।। ౪౫౯ ।।


బిసప్రసూనసాయకచ్ఛురాభరోమరాజికా ।

జగత్త్రయీవసజ్జనోపజీవ్యదుగ్ధభృత్కుచా ।। ౪౬౦ ।।


మహేశకణ్ఠబన్ధకప్రశస్తబాహువల్లరీ ।

సమస్తవిష్టపాభయప్రదాయిపాణిపఙ్కజా ।। ౪౬౧ ।।


విలోలహారమౌక్తికప్రతానసంవదత్స్మితా ।

విశుద్ధసున్దరస్మితప్రకాశభాసితామ్బరా ।। ౪౬౨ ।।


సుకోమలోష్ఠకమ్పనప్రభీతదుర్జయాసురా ।

సుయుక్తకున్దకుట్మలప్రకాశదన్తపఙ్క్తికా ॥౪౬౩॥


శరత్సుధాంశుమణ్డలప్రభావిగర్హణాననా ।

సుధామరన్దవజ్జపాసుమోపమాధరాధరా ।। ౪౬౪ ।।


తిలప్రసూనచారుతాఽపహాసిభాసినాసికా ।

నవీనభాభనాసికావిలమ్బిదివ్యమౌక్తికా ।। ౪౬౫ ।।


విశుద్ధగణ్డబిమ్బితస్వరూపరత్నకుణ్డలా ।

మహామహస్తరఙ్గితప్రభావశాలిలోచనా ।। ౪౬౬ ।।


దలాన్తరస్థయామినీప్రభుప్రభాలికస్థలీ ।

మయూరబర్హగర్హణప్రకృష్టకేశభాసినీ ।। ౪౬౭ ।।


దివాకరాయుతోజ్జ్వలా హిమాంశులక్షశీతలా ।

తటిత్సహస్రభాసురా నిరఙ్కచన్ద్రశేఖరా ।। ౪౬౮ ।।


నభోన్తరాలచారిణీ మహావిచిత్రకారిణీ ।

కులాగ్నికుణ్డశాయినీ జగత్కథావిధాయినీ ।। ౪౬౯ ।।


నభస్తలే బలేశ్వరీ ధరాతలే క్రియేశ్వరీ ।

దివాకరే విభేశ్వరీ సుధాకరే రసేశ్వరీ ।। ౪౭౦ ।।


మహేశవేశ్మదీపికా జగత్త్రయప్రమాపికా ।

అశేషశీర్షశాసినీ సమస్తహృన్నివాసినీ ।। ౪౭౧ ।।


గుణస్తవే గుణస్తవే గుణప్రకర్షదాయినీ ।

విచిన్తనే విచిన్తనే విశిష్టశక్తిధాయినీ ।। ౪౭౨ ।।


భ్రమాకులేన దుస్తరా భవాలసేన దుర్గమా ।

అమన్త్రకేణ దుర్భరా జగత్రయేణ దుర్జయా ।। ౪౭౩ ।।


సువర్ణచేలధారిణీ సమస్తమోదకారిణీ ।

విలాసినీ నిరామయా విచిన్త్యతాం మనస్త్వయా ।। ౪౭౪ ।।


పదాబ్జవన్దినః కవేరియం ప్రమాణికావలీ ।

మహేశమానసేశ్వరీ గృహే మహాయ కల్పతామ్ ।। ౪౭౫ ।।

bottom of page