కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
అష్టాదశః స్తబకః - ప్రహర్షిణీవృత్తమ్

“రూపవిశేషాః కుండలినీ-సముల్లాసశ్చ” — అంటే “దేవి యొక్క విశిష్ట రూపాలు మరియు కుండలినీ యొక్క ఉల్లాసపూర్ణ వికాసం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ పద్దెనిమిదవ స్తబకంలో పరస్పరం మిళితమైన రెండు ప్రధాన అంశాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. మొదటి భాగంలో, భక్తుని స్వభావం, భావన, ధ్యానానికి అనుగుణంగా ఒకే దేవి అనేక రూపాలను స్వీకరిస్తుందని శ్రీ గణపతి ముని వివరిస్తారు — ఎక్కడో నీలవర్ణమైన, ఉగ్రరూపిణిగా; ఎక్కడో ఉదయసూర్యునివలె తేజోమయిగా; మరెక్కడో చంద్రునివలె శ్వేతవర్ణంతో, పుస్తకధారిణిగా; ఇంకొక సందర్భంలో సాక్షాత్తు శివునినే మోహింపజేయగల వర్ణనాతీత సౌందర్యమూర్తిగా ఆమె ప్రత్యక్షమవుతుంది. అనంతరం ఆమె ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, దివ్య అలంకారాల స్వరూపం ఏమిటనే విషయాన్ని ముని చమత్కారంగా ప్రశ్నిస్తూ, చివరికి ఈ సమస్త రూపాలు ఆమె స్వసంకల్పం నుండే అవిర్భవిస్తున్నవి అని సూచిస్తారు. ఈ విధంగా శీర్షికలోని మొదటి భాగమైన రూపవిశేషాః దేవి యొక్క అనేక సాధ్యమైన దివ్యప్రకటనల ద్వారా సార్థకమవుతుంది.
స్తబకంలోని రెండవ భాగం అంతర్ముఖమై, కుండలినీ యొక్క సముల్లాసాన్ని — సంపూర్ణ వికాసాన్ని, ఆనందపూర్వక చలనాన్ని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ ముని ఒక అసాధారణ యోగరూపకాన్ని నిర్మిస్తారు: కుండలినీని దివ్య కామధేనువుగా, సహస్రారాన్ని పాలతో నిండిన ఆమె పొదుగుగా, మూలాధారాగ్నిని దూడగా, హృదయంలో ఆసీనమైన అంతరాత్మను పాలు పితికే వానిగా చిత్రిస్తారు. పై నుండి దిగివచ్చే అమృతప్రవాహాన్ని సోమంగా, క్షీరసాగరామృతంగా, కౌలకుండం నుండి ఉద్భవించే ఆవిరిగా, లేదా దివ్యధేనువు నుండి ప్రవహించే పాలుగా భిన్న రూపాలలో వర్ణిస్తారు. అనంతరం సూక్ష్మశరీరంలోని వివిధ కేంద్రాలలో ఆమెను భిన్న ప్రకటనలతో దర్శింపజేస్తారు — మూలంలో అగ్నిగా, వెన్నెముక మార్గంలో మత్తును కలిగించే తాపశక్తిగా, భ్రూమధ్యంలో మెరుపుగా, సహస్రదళపద్మంలో నిరంతరం ప్రవహించే అమృతధారగా. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం కుండలినీ మేల్కొలుపు, ఆరోహణ, అవరోహణ, అంతరాత్మను ఆనందరసంతో పోషించే దివ్యప్రవాహం గురించి సజీవమైన యోగచిత్రణగా మారుతుంది.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి ప్రత్యేక ప్రతిభ తాంత్రిక దేవీరూపచిత్రణ, యోగసూక్ష్మశరీర విజ్ఞానం, సంకేతార్థ వ్యాఖ్యానం, దైవతత్త్వ విచారణ, అత్యంత సృజనాత్మకమైన కవికల్పనలను ఒకే ప్రవాహంలో సమన్వయపరచడంలో కనిపిస్తుంది. దేవి యొక్క ఉగ్ర, సౌమ్య రూపాలను సమాన నైపుణ్యంతో వర్ణించగల ఆయన, దివ్య అలంకారాల తాత్త్విక స్వభావాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, వెంటనే కామధేనువు రూపకాన్ని యోగామృతప్రవాహానికి అత్యంత ఖచ్చితమైన సూచనగా మలుస్తారు.
ఉత్సాహభరితమైన ప్రహర్షిణీ ఛందస్సు సముల్లాసం — ఆనందపూర్వక విస్తరణ, ఆధ్యాత్మిక ఉల్లాసం — అనే ప్రధాన భావానికి అత్యంత సముచితంగా సరిపోతుంది. ముగింపు శ్లోకంలో ఈ ప్రహర్షిణీ శ్లోకమాలను ద్రాక్షఫలాల కంటే మధురమైనదిగా, అమృతం కంటే మహిమాన్వితమైనదిగా, దివ్యగంగ కంటే గంభీరమైనదిగా కీర్తిస్తూ, శర్వాణీదేవి మహిమలను గానం చేసే పుష్పమాలగా సమర్పిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం దేవి అనేక రూపాల వైవిధ్యం, కుండలినీ యోగం, అంతరామృతానుభవం, తత్త్వవిచారణ, కవితా ఉల్లాసం అన్నింటినీ ఒకే దివ్యానుభూతిగా ఏకీకరిస్తుంది.
అష్టాదశః స్తబకః - ప్రహర్షిణీవృత్తమ్
రూపవిశేషాః కుణ్డలినీసముల్లాసశ్చ
ధున్వన్త్యస్తిమిరతతిం హరిత్తటీనాం
ధిన్వన్త్యః పురమథనస్య లోచనాని ।
స్కన్దామ్బాహసితరుచో హరన్తు మోహం
సాన్ద్రం మే హృదయగతం ప్రసహ్య సద్యః ।। ౪౨౬ ।।
తన్వానా వినతహితం విరోధివర్గం
ధున్వానా బుధజనమోదమాదధానా ।
సమ్రాజ్ఞీ త్రిదివధరారసాతలానాం
రుద్రాణీ భణతు శివాని మత్కులస్య ।। ౪౨౭ ।।
యోఽమ్బ త్వాం హృది విదధత్తటిత్ప్రకాశాం
పీయూషద్యుతిమదహృన్ముఖారవిన్దామ్ ।
అన్యత్తు స్మృతిపథతో ధునోతి సర్వం
కామ ారేః సుదతి న తస్య భువ్యసాధ్యమ్ ।। ౪౨౮ ।।
కాలాభ్రద్యుతిమసమానవీర్యసారాం
శక్త్యూర్మిభ్రమకరశుక్లఘోరదంష్ట్రామ్ ।
యో ధీరో మనసి దధాతి భర్గపత్ని
త్వామస్య ప్రభవతి సఙ్గరేషు శస్త్రమ్ ।। ౪౨౯ ।।
యః ప్రాజ్ఞస్తరుణదివాకరోజ్జ్వలాఙ్గీం
తన్వఙ్గి త్రిపురజితో విచిన్తయేత్త్వామ్ ।
తస్యాజ్ఞాం దధతి శిరస్సు ఫుల్లజాజీ
మాలాం వా ధరణిజుషో వశే భవన్తః ।। ౪౩౦ ।।
యో రాకాశశధరకాన్తిసారశుభ్రాం
బిభ్రాణాం కరకమలేన పుస్తకం త్వామ్ ।
భూతేశం ప్రభుమసకృత్ప్రబోధయన్తీం
ధ్యాయేద్వాగ్భవతి వశేఽస్య నాకదూతీ ।। ౪౩౧ ।।
జానీమో భగవతి భక్తచిత్తవృత్తే
స్తుల్యం త్వం సపది దధాసి రూపమగ్ర్యమ్ ।
ప్రశ్నోఽయం భవతి నగాధినాథకన్యే
రూపం తే మదయతి కీదృశం స్మరారిమ్ ।। ౪౩౨ ।।
చారు స్యాదలమితి వక్తుమమ్బ శక్యం
రూపం తే న వదతి కోఽపి కీదృశం వా ।
సమ్మోహం పరముపయాన్తి కాన్తిభాణ్డే
కామారేరపి నయనాని యత్ర దృష్టే ।। ౪౩౩ ।।
సఙ్కల్పైః కిము తవ భూషణాన్యభూవఁ
చ్ఛిల్పీన్ద్రాః కిము విదధుర్యథాఽత్ర లోకే ।
తత్స్వర్ణం భగవతి కీదృశం మణీనాం
కిం రూపం భవతి చ తత్ర యోజితానామ్ ।। ౪౩౪ ।।
యాన్యఙ్గాన్యఖిలమనోజ్ఞసారభూతా
న్యేతేషామపి కిము భూషణైరుమే తే ।
ఆహోస్విల్లలితతమాని భాన్తి భూయో
భూషాభిర్వికృతతమాభిరప్యమూని ।। ౪౩౫ ।।
ముక్తాభిర్భవతి తవామ్బ కిన్ను హారః
పీయూషద్యుతికరసారనిర్మలాభిః ।
ముణ్డైర్వా ఘలఘలశబ్దమాదధద్భిః
సఙ్ఘర్షాత్ త్రిభు వనసార్వభౌమభామే ।। ౪౩౬ ।।
వస్త్రం స్యాద్యది తవ సర్వశాస్త్రగమ్యే
కార్పాసం దివి చ తదుద్భవోఽనుమేయః ।
క్షౌమం చేద్భగవతి తస్య హేతుభూతాః
కీటాః స్యుర్గగనజగత్యపీతి వాచ్యమ్ ।। ౪౩౭ ।।
రుద్రస్య ప్రియదయితేఽథవా సురద్రు
ర్భూషాణాం మణికనకప్రకల్పితానామ్ ।
వస్త్రాణామపి మనసే పరం హితానాం
కామం తే భవతి సమర్పకః సమర్థః ।। ౪౩౮ ।।
సుస్కన్ధో బహువిటపః ప్రవాలశోభీ
సమ్ఫుల్లప్రసవసుగన్ధవాసితాశః ।
వృక్షః కిం భగవతి కల్పనామకోఽయం
సఙ్కల్పః కిము తవ కోఽపి దేవి సత్యః ।। ౪౩౯ ।।
సఙ్కల్పాన్న భవతి కల్పపాదపోఽన్యః
స్వర్దోగ్ధ్రీ పునరితరా న కుణ్డలిన్యాః ।
యః కుర్యాద్ ద్వయమిదముద్గతాత్మవీర్యం
కారుణ్యాత్తవ భువి చాస్య నాకభాగ్యమ్ ।। ౪౪౦ ।।
ఆపీనం భవతి సహస్రపత్రకఞ్జం
వత్సోఽస్యాః పటుతరమూలకుణ్డవహ్నిః ।
దోగ్ధాఽఽత్మా దహరసరోరుహోపవిష్టో
మౌనం స్యాత్సురసురభేస్తనూషు దోహః ।। ౪౪౧ ।।
దోగ్ధ్ర్యాస్తే భగవతి దోహనేన లబ్ధం
వత్సాగ్నిప్రథమనిపానసద్రవాయాః ।
దుగ్ధం స్వాద్వమృతమయం పిబన్మమాత్మా
సన్తృప్తో న భవతి దుర్భరోఽస్య కుక్షిః ।। ౪౪౨ ।।
వత్సోఽగ్నిః పిబతి దృఢాఙ్ఘ్రిరమ్బ పశ్చా
దశ్రాన్తం పిబతి దుహన్ పురోఽన్తరాత్మా ।
వృద్ధిం చ వ్రజతి పయః ప్రతిప్రదోహం
దోగ్ధ్ర్యాస్తే ద్రవ ఇహ కుణ్డలిన్యపారః ।। ౪౪౩ ।।
సోమస్య ద్రవమిమమాహురమ్బ కేచిద్
దుగ్ధాబ్ధేరమృతరసం గదన్తి కేఽపి ।
బాష్పం కేఽప్యభిదధతే తు కౌలకు ణ్డం
పీనోధస్స్రవ భణన్తి ధేనోః ॥ ౪౪౪ ।।
మూలే త్వం జ్వలదనలప్రకాశరూపా
వీణాయాం ప్రబలమహామదోష్మరూపా ।
శీర్షాబ్జే సతతగలద్రసస్వరూపా
భ్రూమధ్యే భవసి లసత్తటిత్స్వరూపా ।। ౪౪౫ ।।
హార్దే చేదవతరసీహ పుణ్డరీకే
ఛాయావత్సకలమపి ప్రపశ్యసి త్వమ్ ।
ఆరూఢా దశశతపత్రమద్రిపుత్రి
స్యాశ్చేత్త్వం భణసి జగత్సుధాసముద్రమ్ ।। ౪౪౬ ।।
నేత్రాభ్యాం సరసిరుహచ్ఛదాయతాభ్యాం
వక్త్రేణ ప్రవిమలహాసభాసురేణ ।
ప్రత్యక్షా మమ మనసః పురః పురన్ధ్రీ
కామారేః పరిణతమస్మదీయభాగ్యమ్ ।। ౪౪౭ ।।
పుణ్యానాం పరిణతిరేవ భూతభర్తుః
సిద్ధానాం బలనిధిరేవ కోఽపి గూఢః ।
భక్తానాం దృఢతరిరేవ శోకసిన్ధౌ
మగ్నానాం మమ జననీ మహీధ్రపుత్రీ ।। ౪౪౮ ।।
ఉద్ధర్తుం వినతజనం విషాదగర్తాత్
సంస్కర్తుం భువనహితాయ యోగయుక్తమ్ ।
సంహర్తుం ఖలకులముద్ధతం చ దర్పాద్
భర్గస్య ప్రియతరుణీ సదా సదీక్షా ।। ౪౪౯ ।।
మృద్వీకాం మధురతయా సుధాం మహిమ్నా
గామ్భీర్యాత్సురతటినీం చ నిర్జయన్తీ ।
శర్వాణీచరితపరా ప్రహర్షిణీనాం
శ్రేణీయం జయతు గణేశ్వరేణ బద్ధా ।। ౪౫౦ ।।
