కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
ద్వావింశః స్తబకః - వియోగినీవృత్తమ్
“హరకుటుంబకం” — అంటే “హరుని దివ్య కుటుంబం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవై రెండవ స్తబకం, శివుడు, ఉమాదేవి మరియు వారి దివ్యపుత్రులను ఒకే పవిత్ర కుటుంబంగా దర్శింపజేస్తుంది. ఈ కుటుంబంలోని ప్రతి సభ్యుడు ప్రత్యేకమైన విశ్వశక్తిని, ఆధ్యాత్మిక కార్యానికి ప్రతినిధ్యం వహిస్తారు. ప్రారంభ శ్లోకాలలో శివుని మహాకార్యాలు స్మరించబడతాయి — హాలాహలవిషాన్ని పానం చేయడం, త్రిపురాసురులను సంహరించడం, జలంధరుని అణచివేయడం, కామదేవుని దహించడం, అనేక విశ్వరూపాలలో వ్యక్తమవడం మొదలైనవి. అనంతరం ఆయనకు విడదీయరాని సహధర్మచారిణిగా ఉమాదేవి వర్ణించబడుతుంది. అక్కడి నుండి స్తబకం సహజంగా వారి కుమారులైన గణపతి, కుమారస్వాముల వైపు మళ్లుతుంది; ముఖ్యంగా స్కందుడు శత్రుశక్తులను సంహరించే మహాసేనాధిపతిగా, అర్హులైన సాధకులను అంధకారానికి అతీతమైన మార్గంలో నడిపించే జ్ఞానగురువుగా చిత్రించబడతాడు. అందువల్ల హరకుటుంబకం అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఇది కేవలం ఒక దివ్య కుటుంబచిత్రణ కాదు; హరుని సంపూర్ణ కుటుంబమే పరస్పరపూరకమైన దైవశక్తుల సమన్విత ప్రకటన అని ఈ స్తబకం తెలియజేస్తుంది.
ఈ స్తబకంలోని అత్యంత విశిష్టమైన అంశాలలో ఒకటి స్కందుడు లేదా గుహుని వివిధ చారిత్రక, ఆధ్యాత్మిక ప్రకటనలతో ముని అనుసంధానించడం. తారకాసురుని సంహరించిన వీరుడిగా, అంధకారానికి అతీతమైన మార్గాన్ని బోధించే దివ్యగురువుగా స్కందుని వర్ణించిన తరువాత, అదే గుహశక్తి వివిధ యుగాలలో మహానుభావుల రూపంలో ప్రత్యక్షమవుతుందని ముని సూచిస్తారు. తమిళ భక్తిసంప్రదాయంలోని దివ్య జ్ఞానసంబంధర్, వైదిక కర్మమార్గాన్ని రక్షించిన కుమారిలభట్టుని కార్యం, ముఖ్యంగా అరుణాచలంలో నివసించిన రమణ మహర్షి — ఇవన్నీ గుహతత్త్వం యొక్క విభిన్న ప్రకటనలుగా స్మరించబడతాయి. ఈ దృష్టిలో గుహుడు ఒక పురాణఘట్టానికి మాత్రమే పరిమితమైన దేవత కాదు; గంభీరజ్ఞానం అవసరమైనప్పుడు, ధర్మరక్షణ అవసరమైనప్పుడు, ఆధ్యాత్మిక అంధకారాన్ని తొలగించవలసినప్పుడు ఆయన శక్తి మళ్లీ మళ్లీ వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా శివకుటుంబం పురాణదైవత్వం నుండి సాక్షాత్కారజ్ఞానుల వరకు విస్తరించే ఒక సజీవ ఆధ్యాత్మిక పరంపరగా రూపుదిద్దుకుంటుంది.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క పురాణకథనం, వైదిక సంకేతార్థం, దైవతత్త్వ సమన్వయం, అవతారసదృశ భావన, వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక గౌరవములను ఒకే ప్రవాహంలో కలపగల ప్రతిభ స్పష్టమవుతుంది. సుందరమైన వియోగినీ ఛందస్సులో, ఒకవైపు ఉగ్రతపస్వి రూపంలో శివుని, మరోవైపు కాళీ స్వరూపిణిగానూ రత్నాభరణభూషిత గౌరీగానూ ఉమను, విశిష్టమైన గజానన స్వరూపంలో గణపతిని, యోధుడిగా, గురువుగా, జ్ఞానప్రదాతగా స్కందుని సమర్థంగా చిత్రిస్తారు.
ముగింపు శ్లోకంలో ఈ వియోగినీ శ్లోకాలను కవి తన స్వంత దివ్యకుటుంబ వర్ణనగా సూచించడం ఈ స్తబకానికి అత్యంత ఆత్మీయమైన స్వరాన్ని ఇస్తుంది. అందువల్ల హరకుటుంబకం ఇటు శివకుటుంబ స్తుతి, అటు దైవకార్యాల తాత్త్విక సమన్వయం, మరియు ఆ పవిత్ర కుటుంబంతో తనకు ఉన్న వివర్తావతర బంధాన్ని ముని స్మరించడం అద్భుత విశేషము.
ద్వావింశః స్తబకః - వియోగినీవృత్తమ్
హరకుటుమ్బకమ్
అఖిలస్య వికాసకారణం వ్యసనిజ్ఞానిజనావనేషు నః ।
వితనోతు విశేషతః శివం శివరాజీవదృశో దరస్మితమ్ ।। ౫౨౬ ।।
వికలే సకలే సురవ్రజే వ్రజతి శ్యామలిమానమచ్యుతే ।
జగతస్సదయో హలాహలం చులుకీకృత్య భయం నునోద యః ।। ౫౨౭ ।।
నిగమైస్తురగీ భువా రథీ విధినా సారథిమాన్ బిభేద యః ।
కనకాద్రివరేణ కార్ముకీ కమలాక్షేణ శరీ పురత్రయమ్ ।। ౫౨౮ ।।
అజితస్య చ గాఢమత్సరైః కమలాకాన్తపురస్సరైస్సురైః ।
పదజాయుధధారయా రయాద్వధమాధత్త జలన్ధరస్య యః ।। ౫౨౯ ।।
కమలాసనకఞ్జలోచనౌ ఛలలిఙ్గస్య శిరోఙ్ఘ్రి వీక్షితుమ్ ।
బత హంసవరాహభూమికౌ యతమానావపి యస్య న ప్రభూ ।। ౫౩౦ ।।
నయనం నిటలాన్తరస్థితం విఘటయ్యేషదివాన్వితో రుషా ।
భువనత్రయనిర్జయోన్నతం మదనం గాఢమదం దదాహ యః ।। ౫౩౧ ।।
సకలే ధవలః కలేబరే హరినీలోపలమఞ్జులః క్వచిత్ ।
అమృతాంశురివాదధాతి యః పరమామక్షిముదం ప్రపశ్యతామ్ ।। ౫౩౨ ।।
అవతంసతుషారదీధితిద్యుతిభిర్యస్య యశోభరైరపి ।
సమమచ్ఛతరీకృతో దిశామవకాశస్సుతరాం ప్రకాశతే ।। ౫౩౩ ।।
గగనానలజీవనానిలక్షితిసోమారుణసోమయాజిభిః ।
మహతో బత యస్య మూర్తిభిర్భువనం క్రాన్తమిదం సమన్తతః ।। ౫౩౪ ।।
సహ తేన ధవేన రాజతే వసుధాధారిణి కాఽపి రాజతే ।
వనితా భవతాపనాశినీ చరణప్రేష్యనివేదితాశినీ ।। ౫౩౫ ।।
వనితాపురుషౌ పురాతనౌ విమలే వ్యోమని దేవదమ్పతీ ।
భువనత్రితయస్య తౌ విభూ రజతాద్రావిహ సిద్ధదమ్పతీ ।। ౫౩౬ ।।
గజచర్మధరః కపాలభృద్ గృహనాథో గృహిణీ తు కాలికా ।
రుధిరావిలముణ్డమాలినీ కథితౌ తౌ బత పణ్డితైః శివౌ ॥ ౫౩౭ ।।
స కిమిన్దుకలాశిరోమణిః కిముతాశ్లీలకపాలభూషణః ।
కిముమే భవతీ కపాలినీ కిము విభ్రాజితరత్నమాలినీ ।। ౫౩౮ ।।
రమసేఽమ్బ కపాలమాలినీ క్వచిదీశేన కపాలమాలినా ।
అతులప్రభనిష్కమాలినా క్వచిదత్యుత్తమరత్నమాలినీ ।। ౫౩౯ ।।
యువయోర్మరుతస్తనూభువో బలవన్తో భువనప్రకమ్పనాః ।
శశిదీధితిహారి యద్యశో నిగమే పావనమమ్బ గీయతే ।। ౫౪౦ ।।
గురుముత్తమమభ్రచారిణామసమబ్రహ్మనిధాననాయకమ్ ।
తవ దేవి శివే తనూభువాం మరుతామన్యతమం ప్రచక్షతే ।। ౫౪౧ ।।
ద్విరదం వదనే మహామదం సితదన్తచ్ఛవిధౌతదిక్తటమ్ ।
ఇతరత్ర ముఖాన్నరాకృతిం విదురస్యైవ వివర్తమద్భుతమ్ ।। ౫౪౨ ।।
అఖిలామరనిర్జయోన్నతః ప్రథనే తారకదానవో బలీ ।
హృతవీర్యమదో బభూవ యద్ఘనశక్త్యాయుధతేజసాఽఞ్జసా ।। ౫౪౩ ।।
అమలే హృది నిర్మలాశనాచ్ఛిథిలే గ్రన్థిచయే నరాయ యః ।
పరిపక్వధియే ప్రదర్శయేత్ తమసః పారమపారవైభవః ।। ౫౪౪ ।।
ద్రవిడేషు శిశుత్వమేత్య యో గిరిశశ్లోకవిశేషగాయినీమ్ ।
అమృతద్రవసారహారిణీం నిగమాభాం నిబబన్ధ సంస్తుతిమ్ ।। ౫౪౫ ।।
భువి భట్టకుమారిలాఖ్యయా భవమేత్యాధ్వరరక్షణాయ యః ।
వరజైమినిభాషితాశయం బహులాభిః ఖలు యుక్తిభిర్దధౌ ।। ౫౪౬ ।।
అధునా విధునోతి యస్తమో విబుధప్రేక్షితమార్గరోధకమ్ ।
రమణాఖ్యమహర్షివేషభృత్శ్రితశోణాచలచారుకన్దరః ।। ౫౪౭ ।।
స గుహోఽతిమహో మహామహాస్త్రిదశానాం ప్రథితశ్చమూపతిః ।
జగతామధిరాజ్ఞి కోఽపి తే సుతరాం ప్రీతిపదం కుమారకః ।। ౫౪౮ ।।
జయతి త్రిపురారిభామినీ గణపత్యాదిమరుత్ప్రసూరుమా ।
తమసూత సురారిధూతయే త్రిదశానామపి యా చమూపతిమ్ ।। ౫౪౯ ।।
స్వకుటుమ్బకథాభిధాయినీర్గణనాథస్య వియోగినీరిమాః ।
అవధారయతు ప్రసన్నయా నగనాథప్రియనన్దినీ ధియా ।। ౫౫౦ ।।