కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
తృతీయః స్తబకః - తనుమధ్యావృత్తమ్

“సశరీరాయాశ్చ సాధనం” — అంటే “దేవి తనకు శరీరమును సృజించుకొనుట” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ మూడవ స్తబకం ఒక ముఖ్యమైన తాత్త్విక ప్రశ్నను పరిశీలిస్తుంది: పరాశక్తి మరియు ఈశ్వరుడు పూర్తిగా నిరాకారులుగా భావించాలా? లేక వారికి సూక్ష్మమైన దివ్యరూపాలు ఉన్నాయా? లేదా లీలా, అనుగ్రహం కోసం మాత్రమే వారు రూపాన్ని స్వీకరిస్తారా? శ్రీ గణపతి ముని ద్వైత, అద్వైత, మాయావాద తదితర అనేక తాత్త్విక దృక్కోణాలను పరిశీలించి, వాటిని సూక్ష్మమైన తర్కంతో విచారిస్తారు. చివరికి ఆయన ప్రతిపాదించే నిర్ణయం ఎంతో సమన్వయపూర్వకమైనది: శివశక్తుల దివ్యరూపాలు మనలాంటి భౌతిక దేహాలు కావు; అదే సమయంలో అవి కేవలం కల్పిత రూపాలు కూడా కావు. అవి సూక్ష్మమైనవి, తేజోమయమైనవి, చైతన్యస్వరూపమైనవి, ఆనందమయమైనవి; జగద్వ్యవహారం కోసం, భక్తుల అనుగ్రహార్థం దివ్యసంకల్పంతో స్వీకరించబడి, అనుభూతికి ప్రత్యక్షమయ్యే రూపాలు.
అందువల్ల ఈ స్తబకానికి ఇచ్చిన శీర్షిక శ్లోకాల భావప్రవాహానికి సరిగ్గా సరిపోతుంది. దైవపురుషత్వాన్ని అంగీకరిస్తే దైవస్త్రీత్వాన్ని నిరాకరించడం సమంజసం కాదని ముని సూచిస్తారు. అలాగే దైవలీలా, దైవప్రకాశం, అనుగ్రహం వంటి భావాలను అంగీకరిస్తే, దైవానికి ఏదో ఒక అర్థవంతమైన రూపస్వరూపాన్ని కూడా అంగీకరించవలసిందేనని తర్కిస్తారు. అనంతరం పరస్పరపూరకమైన ఈ రెండు దివ్యరూపాలను గంభీరమైన తాత్త్విక చిత్రణతో వర్ణిస్తారు: భగవంతుని ఘనీభూత చైతన్యప్రకాశరూపమైన ప్రణవసదృశ దేహంగా, దేవిని శుద్ధానందరసమయమైన అమృత-సోమసదృశ దేహంగా దర్శింపజేస్తారు. జ్ఞానం దివ్యజ్యోతిగా, నిర్మలానందం దివ్యసోమంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది. అందువల్ల ఇక్కడ శరీరం అనే పదం సాధారణ భౌతిక దేహాన్ని సూచించదు; అది చిత్ మరియు ఆనందాల పరాత్పర దివ్యమూర్తీకరణను సూచిస్తుంది.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునిలోని తాత్త్వికుడు మరియు కవి అనే రెండు అసాధారణ పార్శ్వాలను ఒకేసారి ప్రతిఫలింపజేస్తుంది. సాధారణంగా విస్తారమైన శాస్త్రచర్చ అవసరమయ్యే తాత్త్విక వాదప్రతివాదాలను, సుకుమారమైన తనుమధ్యా ఛందస్సులో అత్యంత సంక్షిప్తమైన శ్లోకాలలో ఆయన సమర్థంగా నిక్షిప్తం చేస్తారు. పూర్వపక్షం, ప్రతిప్రశ్న, తర్కం, సమాధానం — ఇవన్నీ అతి కొద్దిపాటి పదాలలోనే అద్భుతమైన క్రమబద్ధతతో ముందుకు సాగుతాయి. అదే సమయంలో అమూర్తమైన తాత్త్విక విచారణ క్రమంగా భక్తిపూర్వక దివ్యదర్శనంగా వికసిస్తుంది. దివ్యదేహం, వస్త్రాలు, బంగారు ఆభరణాలతో ప్రకాశించే దేవి, సాధారణ తర్కానికి అతీతమైనప్పటికీ ధ్యానానికి, ఉపాసనకు సులభంగా అందుబాటులో ఉండే జగన్మాతగా ప్రత్యక్షమవుతుంది.
చివరి శ్లోకంలో రూపం మరియు ఛందస్సు మధ్య ముని చేసే చమత్కారమైన అనుసంధానం ప్రత్యేకంగా ఆకట్టుకుంటుంది. ఈ కొత్త తనుమధ్యా ఛందస్సులోని శ్లోకాలు, అత్యంత సన్నని నడుముతో సుందరంగా విరాజిల్లే ఆద్యమైన తనుమధ్యా — దివ్యమాత స్వరూపాన్ని తెలియజేయడానికి సమర్పించబడినవిగా భావించబడతాయి. ఈ విధంగా ఈ స్తబకంలో తాత్త్విక నిరూపణ, పదచమత్కారం, ఛందస్సు, దివ్యరూప ధ్యానం మరియు భక్తి అత్యంత సున్నితమైన సాహిత్యనైపుణ్యంతో ఏకమవుతాయి.
తృతీయః స్తబకః - తనుమధ్యావృత్తమ్
సశరీరాయాశ్చ సాధనమ్
శుభ్రస్మితలేశో మాతుర్మరుతాన్నః ।
అన్తస్తిమిరాణామన్తం విదధాతు ।। ౫౧ ।।
ఆద్యౌ భువనానాం మాతాపితరౌ తౌ ।
దేవాసురమర్త్యైర్వన్ద్యావవినిన్ద్యౌ ।। ౫౨ ।।
బ్రూతే పృథగేకస్తౌ విగ్రహవన్తౌ ।
ఆహైకశరీరం ద్వన్ద్వం కవిరన్యః ।। ౫౩ ।।
శక్తిం తనుశూన్యామీశం చ పుమాంసమ్ ।
వక్తి ప్రమదాయాం సన్దేహయుతోఽన్యః ।। ౫౪ ।।
ఈశం చ తమేకే సన్మాత్రముశన్తి ।
బ్రహ్మైకమథాన్యే గాయన్తి న శక్తిమ్ ।। ౫౫ ।।
కేచిత్తనుహీనం ప్రజ్ఞాయుతమీశమ్ ।
శక్తిం విదురస్య ప్రజ్ఞామవికుణ్ఠామ్ ।। ౫౬ ।।
ఉక్తం దధతస్తైః కేచిత్ పునరాహుః ।
మాయాతనుబన్ధం నాథస్య న శక్తేః ।। ౫౭ ।।
నిత్యం సశరీరౌ యేషాం పితరౌ తౌ ।
ఏకోఽప్యథవా తాన్ ప్రత్యాహ నిసర్గః ।। ౫౮ ।।
మాతాపితరౌ యత్ తావేకశరీరౌ ।
చిత్రప్రథనార్థా సా కాచన లీలా ।। ౫౯ ।।
సన్మాత్రకథానాం కార్యే మనుజాదౌ ।
ధీస్వాన్తవికాసః స్యాత్కారణహీనః ।। ౬౦ ।।
అద్వైతిభిరన్యా మాయాఽఽశ్రయణీయా ।
శక్తేరతిరిక్తా సా కిం కిము వాదైః ।। ౬౧ ।।
న స్యాత్ పృథగాత్మా శక్తేః కిముపాధేః ।
చక్షుః శ్రితచిత్తేర్విశ్వాకృతితా వా ।। ౬౨ ।।
ఏకాన్తవిదేహౌ తౌ చేదతిసూక్ష్మౌ ।
లీలాతనుబన్ధాశక్తావభిధేయౌ ।। ౬౩ ।।
భక్తాననుగృహ్ణన్ దివ్యాద్భుతలీలః ।
తద్విగ్రహబన్ధో బోధ్యో లసదర్థః ।। ౬౪ ।।
స్త్రీత్వం యది నేష్టం పుంస్త్వం కుత ఇష్టమ్ ।
నా వా కిము నారీ న స్యాదనుమేయా ।। ౬౫ ।।
తస్మాత్ పిత రౌ తౌ వాచ్యౌ మతిమన్తౌ ।
సూక్ష్మావపి భూయో లీలాతనుమన్తౌ ।। ౬౬ ।।
నాస్మత్తనువత్తే శక్తీశ్వరమూర్తీ ।
ఏకాఽమృతరూపా త్వన్యా ప్రణవాత్మా ।। ౬౭ ।।
దివ్యం ఘనతేజః కుర్వద్ ధ్వనిమన్తః ।
సమ్పశ్యదశేషం మూర్తిః ప్రణవాత్మా ।। ౬౮ ।।
దివ్యో ఘనసోమః స్యన్దన్ రసమన్తః ।
భుఞ్జన్ భువనౌఘం పీయూషశరీరమ్ ।। ౬౯ ।।
బోధోఽనవలమ్బో దివ్యం ఖలు తేజః ।
మోదః పరిశుద్ధో దివ్యః ఖలు సోమః ।। ౭౦ ।।
సోమాంశమహోంశౌ యాతో ఘనభావమ్ ।
పిత్రోర్భువనానాం సఙ్కల్పమహిమ్నా ।। ౭౧ ।।
ఆరాధయసీశం తం చిన్మయకాయమ్ ।
ఆనన్దమయాఙ్గీ త్వం దేవి కిలేయమ్ ।। ౭౨ ।।
దివ ్యం తవ కార్యం దివ్యే తవ వస్త్రే ।
దివ్యాని తవామ్బ స్వర్ణాభరణాని ।। ౭౩ ।।
యద్దేవి విలోక్యాఽస్యప్రాకృతకాయా ।
యుక్తీః సమతీతా సేయం తవ మాయా ।। ౭౪ ।।
నవ్యాస్తనుమధ్యాః ప్రత్నాం తనుమధ్యామ్ ।
విద్వత్సదసీమాః సమ్యక్ప్రథయన్తు ।। ౭౫ ।।
