కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
ద్వితీయః స్తబకః - పఞ్చచామరవృత్తమ్
“సర్గాది వర్ణనం” — అంటే “సృష్టి మరియు దాని క్రమానుగత అవిర్భావాల వివరణ” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ రెండవ స్తబకం, మొదటి స్తబకంలో పరిచయమైన విశ్వసృష్టి దృష్టిని మరింత విస్తారంగా అభివృద్ధి చేస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని, మూడు లోకాలను సృష్టించి, పోషించి, లయపరచే గూఢమైన, కరుణామయమైన, సర్వశక్తిమంతమైన పరాశక్తిగా ఉమాదేవిని భక్తిపూర్వకంగా స్తుతిస్తూ ఈ స్తబకాన్ని ప్రారంభిస్తారు. అనంతరం పరమసత్యం నుండి శక్తి ద్వారా విశ్వం ఏ విధంగా క్రమంగా అవిర్భవిస్తుందో వివరిస్తారు.
దివ్యచైతన్యం, సంకల్పం అనే సూక్ష్మస్థితి నుండి ఆకాశం, తేజోమయ సూక్ష్మకణాలు, సౌరమండలాలు, గ్రహాలు, భూమి, చంద్రుడు, చివరకు దేహధారులైన జీవుల వరకు సృష్టి ఎలా విస్తరిస్తుందో చిత్రిస్తారు. అందువల్ల సర్గాది వర్ణనం అనే శీర్షిక ఈ స్తబకానికి పూర్తిగా సముచితమైనది. ఎందుకంటే దీని ప్రధాన భాగంలో సర్గం — అంటే విశ్వం యొక్క అవిర్భావం, విస్తరణ, క్రమబద్ధీకరణ — అలాగే ఆ విశ్వవ్యవస్థలో పనిచేసే దైవతత్త్వాల గురించి నిరంతరమైన వివరణ కనిపిస్తుంది.
ఈ శ్లోకాలు తాంత్రిక, వైదిక, తాత్త్విక మరియు విశ్వసృష్టి సిద్ధాంతాలను ఒకే సమన్విత దృష్టిలో ఏకీకరించగల మునిగారి అసాధారణ ప్రతిభను కూడా స్పష్టంగా చూపిస్తాయి. భవ మరియు సత్, భవానీ మరియు సతీ, చిత్, కామనా, క్రియా, మతి — ఇవన్నీ పరమమైన ఒకే చైతన్యశక్తి యొక్క విభిన్న వ్యక్తీకరణలుగా వివరించబడతాయి. అనంతరం త్రిమూర్తులు, హిరణ్యగర్భుడు, విరాట్, సోముడు, ఇంద్రుడు, అగ్ని, రుద్రుడు, సదాశివుడు వంటి సుపరిచితమైన దైవతత్త్వాలను పరస్పర విరుద్ధమైన సిద్ధాంతాలుగా కాకుండా, అదే పరమసత్యం యొక్క భిన్న నామాలు, భిన్న దృష్టికోణాలు, భిన్న అవిర్భావాలుగా ముని వ్యాఖ్యానిస్తారు. ఆ పరమసత్యమే ఆకాశంలో, సూర్యునిలో, మనిషిలో, సూక్ష్మవిశ్వంలో వివిధ విధాలుగా ప్రకాశిస్తుందని చూపిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం కేవలం ఒక సృష్టికథగా మిగలకుండా, విశ్వం, దేవతత్త్వం, చైతన్యం మరియు మానవ సూక్ష్మవిశ్వం మధ్య ఉన్న అంతర్గత సంబంధాన్ని చూపించే ఆధ్యాత్మిక పటంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది.
మునిగారి సాహిత్యప్రతిభ కూడా ఈ స్తబకంలో సమానంగా ఆకట్టుకుంటుంది. శక్తివంతమైన పంచచామర ఛందస్సులో, ఆయన భక్తిరసపూరితమైన స్తుతి నుండి తాత్త్విక విచారణకు, అక్కడి నుండి అత్యంత సంక్షిప్తమైన విశ్వసృష్టి వివరణకు ఎంతో సహజంగా ప్రవహిస్తారు. అగ్ని, పొగ, కిరణాలు, సూక్ష్మకణాలు, గోళాలు, ప్రకాశమయ ఖగోళపిండాలు వంటి స్పష్టమైన దృశ్యరూపాల ద్వారా క్లిష్టమైన పరతత్త్వ భావాలను సులభంగా వ్యక్తీకరించడం ఆయన రచనా విశిష్టత. అదే సమయంలో అనేక శాస్త్రసంప్రదాయాలకు చెందిన పరిభాషను ఒకే కవితాత్మక ప్రవాహంలో సమన్వయపరుస్తారు.
ముగింపు శ్లోకంలో ఛందస్సునే ఒక దివ్య సమర్పణగా రూపాంతరం చేయడం అత్యంత సుందరంగా ఉంటుంది. సుకుమారమైన పదాలతో నిర్మితమైన ఈ పంచచామరాలు, జగన్మాత కమలపాదాల కోసం అమూల్యమైన శయ్యగా ఏర్పడుతున్నట్లుగా కవి భావిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకంలో తత్త్వవిచారణ, విశ్వసృష్టి దృష్టి, భక్తి మరియు కవితా నైపుణ్యం ఎటువంటి విరామం లేకుండా ఒకే సమగ్ర అనుభూతిగా ఐక్యమవుతాయి.
ద్వితీయః స్తబకః - పఞ్చచామరవృత్తమ్
సర్గాదివర్ణనమ్
సహాదరేణ యో వలక్షపారిజాతమాలయా
గలస్థలీవిభూషయా ధ్వనిం వినైవ భాషతే ।
మహేశపుణ్యయోషితో మనోజ్ఞహాస ఏష మే
విభూతయే ప్రకల్పతాం విధూతయే చ పాప్మనా మ్ ।। ౨౬ ।।
నిరన్తరశ్రితే సదా కృపారసప్రవాహినీ
విలాసినీతనుర్విభోః పుమాకృతేర్విమోహినీ ।
సుధాతరఙ్గకల్పహాసభాసురాననా శివా
పదాబ్జలమ్బినో ధునోతు పాప్మనః ఫలం మమ ।। ౨౭ ।।
కరోతి యా బిభర్తి యా నిహన్తి యా జగత్త్రయం
సమన్తతో విభాతి యా న దృశ్యతే క్వచిచ్చ యా ।
అతీవ గుప్తరూపిణీ గురూపదేశమన్తరా
న శక్యతే బుధైశ్చ బోద్ధమన్ధకారిసున్దరీ ।। ౨౮ ।।
మహాన్ధకారబన్ధురస్య భూతసఞ్చయస్య యా
వినిద్రితస్య సర్వబీజధాగ్ని మౌనముద్రితే ।
సమన్తతో విజృమ్భణాయ భాసనాయ చాభవన్
మహద్విధాయ చేష్టితం మమేయమిష్టదేవతా ।। ౨౯ ।।
మహేశగర్భతః సమస్తభూతబీజకోశతః
కిరన్త్యశేషవిశ్వమప్యపారదివ్యవైభవా ।
విచిత్రచేష్టయాఽఽద్యయా విధూతనాథనిద్రయా
జగన్నుతా జయత్యసావనాదిశక్తిరద్భుతా ।। ౩౦ ।।
భవం భణన్తి తాన్త్రికాస్త్వదాశ్రయం తమవ్యయం
సమామనన్తి వైదికాః సదర్చితే సదాహ్వయమ్ ।
న కశ్చిదర్థభేద ఏతదాఖ్యయోర్ద్వయోర్భవే-
ద్భిదేయమాదిమం పదం పుమాన్పరం నపుంసకమ్ ।। ౩౧ ।।
స చేద్భవోఽభిధానతో భవాన్యసి త్వమవ్యయే
సమీర్యతే స సద్యది త్వమమ్బ భణ్యసే సతీ ।
న తేఽస్తి భావతా న శక్తిరూపిణీ హి విద్యసే
న వేద్మి కాలికే కథం సతోఽసతశ్చ భిద్యసే ।। ౩౨ ॥
జగద్విధానకార్యతః పురా సురాసురస్తుతే
త్వమమ్బ జీవితం భవస్యభావమూలవాదినామ్ ।
వికల్పవర్జితా మతిః ప్రబోధమూలవాదినాం
రసోఽనపేక్ష ఉత్తమః ప్రమోదమూలవాదినామ్ ।। ౩౩ ।।
భవత్యసావతో భవాన్యనాదిరన్తవర్జితా
జగన్తి మాతి నిత్యమోరసౌ తదభ్యధాయ్యుమా ।
రసాత్మికోశ్యతేఽఖిలైరసౌ తతః శివోచ్యతే
పరైవమీశితుశ్చితిస్త్రిధా బుధైరుదీర్యతే ।। ౩౪ ।।
చితిః పరైవ కామనా రసేన కేనచిద్యుతా
చితిః పరైవ సర్వదాఽప్యనన్త్యజస్య తు క్రియా ।
చితిః పరైవ గోచరావభాసికా మతిః స్మృతా
త్రితైవమన్యథా చితేశ్చిరన్తనైరుదీర్యతే ।। ౩౫ ।।
చికీర్షతి ప్రభౌ జ్వలత్త్వదీయకీలసన్తతే
వికీర్ణధూమజాలమేతదమ్బరస్థలం తతమ్ ।
విసృష్టితః పురాఽసి యా శివప్రభుత్వరూపిణీ
పృథక్ప్రభుశ్చ లక్షితాఽసి సా సవిత్రి పుష్కరే ।। ౩౬ ।।
పునర్విపాకతో ఘనీభవద్భిరక్షిగోచరై-
స్తతస్తతః సముజ్జ్వలైః ఖసూక్ష్మరేణుగోలకైః ।
అజాణ్డవృక్షకోటికన్దబృన్దవద్వయధాః పురా
మహేశదృష్టిమయ్యుమేఽమ్బ మణ్డలాని భాస్వతామ్ ।। ౩౭ ।।
తపోఽగ్నిధూమజాలకే భవన్ తి తైజసాణవో
భవన్తి జీవనాణవో భవన్తి పార్థివాణవః ।
క్రమేణ తద్విసృష్టిరీశశక్తిపాకవైభవే
సహస్రభానుమణ్డలం తు గోచరాది గృహ్యతామ్ ।। ౩౮ ।।
మయూఖమాలిమణ్డలే నిధాయ పాదముగ్రయా
మయూఖశక్తిరూపయా త్వయాఽమ్బ చేష్టమానయా ।
ఖకోశతః సమాహృతైః పునస్త్రిరూపరేణుభి-
ర్వ్యధాయి మఙ్గలాదిభిః సహ గ్రహైరియం మహీ ।। ౩౯ ।।
విసర్జనేన భూయసాఽపి దేవ్యతృప్తయేయతా
విచేష్టితం విలక్షణం పునర్వ్యధీయత త్వయా ।
ఇహాన్తరే వసున్ధరామయూఖమాలిబిమ్బయో-
రముష్య కర్మణః సవిత్రి చన్ద్రమణ్డలం ఫలమ్ ।। ౪౦ ।।
వధూపుమాకృతీ తతో బభూవథుర్యువాం శివే
త్వమీశ్వరశ్చ లీలయా విహర్తుమత్ర విష్టపే ।
అహో ప్రభుం నభస్తనుం త్వదీయగర్భసమ్భవాద్-
భణన్తి కాలి తత్ర చిత్రభాషణాస్త్వదాత్మజమ్ ।। ౪౧ ।।
పుమానథో స బిమ్బతో హిరణ్మయో దివాకరే
ధియాఽపి నైవ కేవలం హిరణ్మయేన వర్మ్మణా ।
ఇదం తు కార్యరూపమన్యదుచ్యతే బుధైః ప్రభో-
రిహాన్తరే నృణాం పునర్వపుస్తదమ్బ బిమ్బితమ్ ।। ౪౨ ।।
స్వయం చ కాఞ్చనప్రకాశవర్ష్మణా ప్రభాకరే
తథాఽన్తరే నృణాం చ తస్య బిమ్బితాఽసి సన్నిధౌ ।
రసస్య దేవతాఽసి దేవి పుష్కరే దివాకరే
మయూఖదేవతాఽసి భోగదేవతాఽసి దేహ ిషు ।। ౪౩ ।।
విసర్జనేన భూయసా నభస్యముత్ర భాస్కరే
మహీషు చామ్బికే యువాం విధాయ దేహినో బహూన్ ।
క్షితేః సుధాకరం గతాన్ పితౄన్ వినేతుమవ్యయే
తనూ చ తత్ర బభ్రథుః ప్రపంచరాజ్ఞి మాయయా ।। ౪౪ ।।
నభోఽన్తరే హిరణ్మయం విభుం ప్రచక్షతే హరం
దినేశబిమ్బబిమ్బితం భణన్తి పఙ్కజాసనమ్ ।
ఇహాస్మదన్తరాలయం వదన్తి విష్ణుమచ్యుతం
సవిత్రి జన్మినామియం త్రిమూర్తివాదిధోరణీ ।। ౪౫ ।।
నభోఽన్తరే ప్రచక్షతే హిరణ్మయాఙ్గమీశ్వరం
దినేశబిమ్బపూరుషం హిరణ్యగర్భమాఖ్యయా ।
విరాజమానమక్షరం విరాజమన్తరే నృణాం
సవిత్రి తత్త్వవేదినామియం తు నామకల్పనా ।। ౪౬ ।।
హిరణ్మయాఙ్గమమ్బరే వదన్తి సోమమమ్బికే
దివాకరస్య మణ్డలే తు బిమ్బితం పురన్దరమ్ ।
శరీరిణామిహాన్తరే ఽగ్నిమాలపన్తి భాసురం
చిరన్తనోక్తిదర్శినామియం శివే ప్రణాలికా ॥౪౭॥
సరోరుహాక్షవాగ్వధూమనోహరౌ తు పూర్వవత్-
సుధాంశుబిమ్బపూరుషస్తు రుద్రసంజ్ఞకః శివే ।
హిరణ్మయోఽన్తరిక్షజాత ఈశ్వరః సదాశివః
సదేవ వస్తు కాఞ్చనాఙ్గి పఞ్చమూర్తివాదినామ్ ।। ౪౮ ।।
ప్రభోః ప్రమాఽఽదితస్తతః ప్రమావతీ స్వయం పృథగ్
విహాయసా శరీరిణీ ప్రభౌ తతో హిరణ్మయే ।
హిరణ్మయాఙ్గనాకృతిర్నభోఽన్తరే చ భాస్కరే
తథాఽన్తరేషు దేహినాం మహేశ్వరీ జయత్యుమా ।। ౪౯ ।।
మదీయమమ్బికాఽఖిలస్య విష్టపస్య దుష్టధీ-
దవిష్ఠపాదపఙ్కజా ధునోతు కష్టజాలకమ్ ।
ఇమే చ కోమలైః పదైరమూల్యతల్పశాలిన-
స్తదీయమఞ్చరూపతాం భజన్తు పఞ్చచామరాః ।। ౫౦ ।।