ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ದ್ವಾದಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ರಥೋದ್ಧತಾವೃತ್ತಮ್
“ಶೃಂಗಾರ-ವರ್ಣನಂ” — ಅಂದರೆ “ದಿವ್ಯಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರಸೌಂದರ್ಯದ ವರ್ಣನೆ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಪರ್ವತವನಗಳ ಸುಂದರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಉಮಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಶಿವನ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ, ಚಪಲ, ಆತ್ಮೀಯ ದಾಂಪತ್ಯಪ್ರೇಮವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇನುನೊಣಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಪುಷ್ಪಿತ ಲತೆಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಗಾಳಿಗಳು, ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ವಸಂತಋತುವಿನ ನಾದಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ದಿವ್ಯಪ್ರಣಯಲೀಲೆಯ ಭಾಗಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವನು ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಕಾವ್ಯಮಯವಾದ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾ, ಆಕೆಯ ನೇತ್ರಗಳು, ಅಧರಗಳು, ಮಂದಹಾಸ, ಕೇಶಗಳು, ಸ್ತನಗಳು ಮತ್ತು ಸುಕುಮಾರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಶೃಂಗಾರ-ವರ್ಣನಂ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ತಬಕದಾದ್ಯಂತ **ಶೃಂಗಾರರಸ** ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹರಿದು, ದಿವ್ಯದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅಮೂರ್ತ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲದೆ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಚಪಲತೆ ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯಾನುರಾಗದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಜೀವಂತ ದಿವ್ಯಯುಗಲವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಮುನಿ ಈ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಉಳಿಸದೆ, ಅದನ್ನು ಉನ್ನತ ದೈವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ — **ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ**, ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿರ್ಭಾವಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾದ ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವಗಳೇ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ವಿರೋಧಭಾವವನ್ನು ಮುನಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ: ಒಂದೆಡೆ ಉಮಾದೇವಿ ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿ, ತಪೋನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಳಾದ ದೇವಿ; ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಶಿವನು ಕಾಮದಹನ — ಆದರೂ ಇವರಿಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಪ್ರೇಮರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರ ದಿವ್ಯಪ್ರಣಯಲೀಲೆ ಗಣಪತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದರ ಅವತರಣದೊಂದಿಗೆ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಲೋಕಕ್ಷೇಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಮಲೀಲೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುವುದು **ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೂಲವಾದ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಯಾಗಿ** ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಪರಸ್ಪರ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಯವರ **ಶೃಂಗಾರಕಾವ್ಯನೈಪುಣ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರಣ, ಸಂಭಾಷಣಾಶೈಲಿ, ಹಾಸ್ಯಚಾತುರ್ಯ, ಪದಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ರಸಪೋಷಣೆ** ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವನಿಗೆ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಮಾನವೀಯ, ಮನೋಹರ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಮಯ ಸ್ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಶಿವ ಮತ್ತು ಉಮಾ ಇಬ್ಬರ ದೈವಗಾಂಭೀರ್ಯವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ಚಲನೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾವಸ್ಪಂದನೆಗೆ **ರಥೋದ್ಧತಾ ಛಂದಸ್ಸು** ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಮುಗింపు ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾವ್ಯಭಾವವನ್ನು *ಮಾಧುರೀ-ರಸ-ಪರಿಪ್ಲುತಾಃ* — ಮಾಧುರ್ಯರಸದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿರುವವು — ಎಂದು ಮುನಿ ಸ್ವತಃ ಸೂಚಿಸಿ, ಪರ್ವತರಾಜನ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಉಮಾದೇವಿಯ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕಪಾದಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ **ಕಾವ್ಯ, ಭಕ್ತಿ, ಪವಿತ್ರ ಶೃಂಗಾರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಲೀಲೆ**ಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿರುವ ಈ ಸ್ತಬಕವು **ತೃತೀಯ ಶತಕಕ್ಕೆ ಲಲಿತವೂ ಮಾಧುರ್ಯಭರಿತವೂ ಆದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ** ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
॥ ದ್ವಾದಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ರಥೋದ್ಧತಾವೃತ್ತಮ್ ॥
ಶೃಂಗಾರವರ್ಣನಮ್
ಶರ್ವಧೈರ್ಯಗುಣಶಾತಶಸ್ತ್ರಿಕಾ ಶಂಬರಾರಿಜಯಕೇತುಪದ್ಮಿಕಾ ।
ಮಂದಹಾಸಕಲಿಕಾ ಮದಾಪದಂ ಪರ್ವತೇಂದ್ರದುಹಿತುರ್ವ್ಯಪೋಹತು ॥ ೨೭೬ ॥
ಮುಕ್ತಭೋಗಿಕಟಕೇನ ಪಾಣ ಿನಾ ಮುಗ್ಧಗಾತ್ರಿ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ತೇ ಕರಮ್ ।
ಏಕದಾ ಶಶಿಕಿಶೋರಶೇಖರಃ ಸಂಚಚಾರ ರಜತಾದ್ರಿಭೂಮಿಷು ॥ ೨೭೭ ॥
ತಸ್ಯ ತತ್ರ ಪರಿತಃ ಪರಿಭ್ರಮನ್ ವಲ್ಲಭಾಂ ವಕುಲಪುಷ್ಪಚುಂಬಿನೀಮ್ ।
ಪಾರ್ವತಿ ತ್ವದಲಕೋಪಮದ್ಯುತಿಃ ಚಂಚರೀಕತರುಣೋ ಮನೋಽಧುನೋತ್ ॥ ೨೭೮ ॥
ಪ್ರೇಯಸೀಂ ಚಪಲಚಾರುಲೋಚನಾಮುಲ್ಲಿಖನ್ ವಪುಷಿ ಶೃಂಗಕೋಟಿನಾ ।
ತ್ವದ್ವಿಲೋಕಿತನಿಭೈರ್ವಿಲೋಕಿತೈಃ ಧೂರ್ಜಟೇರಮದಯನ್ಮನೋ ಮೃಗಃ ॥ ೨೭೯ ॥
ಮಂಜುಕುಂಜಭವನಾನಿ ಮಾಲತೀಪುಷ್ಪರೇಣುಸುರಭಿಃ ಸಮೀರಣಃ ।
ಪೇಶಲಾ ಚ ಪಿಕಬಾಲಕಾಕಲೀ ಮೋಹಮೀಶ್ವರಿ ಹರಸ್ಯ ತೇನಿರೇ ॥ ೨೮೦ ॥
ಅಗ್ರತಃ ಕುಸುಮಶೋಭಿತಾ ಲತಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತ್ವಮಗಪಾಲಬಾಲಿಕೇ ।
ಸರ್ವತೋ ಮದನಶಿಂಜಿನೀಧ್ವನಿರ್ಧೀರತಾ ಕಥಮಿವಾಸ್ಯ ವರ್ತತಾಮ್ ॥ ೨೮೧ ॥
ಕೀರಕೂಜಿತಸಮಾಕುಲೇ ವನೇ ಶಂಭುಮಂಬ ತವ ಪಾರ್ಶ್ವವರ್ತಿನಮ್ ।
ಆಜಘಾನ ಮಕರಧ್ವಜಶ್ಶರೈರರ್ದಯಂತ್ಯವಸರೇ ಹಿ ಶತ್ರವಃ ॥ ೨೮೨ ॥
ತಾಡಿತೋ ಮಕರಕೇತ ುನಾ ಶರೈರಂಸದೇಶಮವಲಂಬ್ಯ ಪಾಣಿನಾ ।
ಏಕಹಾಯನಕುರಂಗಲೋಚನಾಂ ತ್ವಾಮಿದಂ ಕಿಲ ಜಗಾದ ಶಂಕರಃ ॥ ೨೮೩ ॥
ಕಾಕಲೀಕಲಕಲಂ ಕರೋತ್ಯಸೌ ಬಾಲಚೂತಮಧಿರುಹ್ಯ ಕೋಕಿಲಾ ।
ವಾಚಮುದ್ಗಿರ ಸರೋಜಲೋಚನೇ ಗರ್ವಮುನ್ನತಮಿಯಂ ವಿಮುಂಚತು ॥ ೨೮೪ ॥
ಫುಲ್ಲಕುಂದಮಕರಂದವಾಹಿನೋ ಮಲ್ಲಿಕಾಮುಕುಲಧೂಲಿಧಾರಿಣಃ ।
ಕಂಪಯಂತಿ ಶಿಶವಃ ಸಮೀರಣಾಃ ಪಲ್ಲವಾನಿ ಹೃದಯಂ ಚ ತನ್ವಿ ಮೇ ॥ ೨೮೫ ॥
ವರ್ಣನೇನ ಹೃತಚಕ್ಷುಷಃ ಶ್ರಿಯಃ ಸುಪ್ರಸನ್ನಮಧುರಾಕೃತೀನಿ ತೇ ।
ಅಂಗಕಾನಿ ದಯಿತೇ ಭಜೇಽರ್ಭಕಃ ಸ್ವೇದಬಿಂದುಹರಣೇನ ವಾಽನಿಲಃ ॥ ೨೮೬ ॥
ತಾವದೇವ ಮಮ ಚೇತಸೋ ಮುದೇ ಬರ್ಹಮೇತದನಘಾಂಗಿ ಬರ್ಹಿಣಃ ।
ಯಾವದಕ್ಷಿಪಥಮೇಷ ವಿಶ್ಲಥೋ ಗಾಹತೇ ನ ಕಬರೀಭರಸ್ತವ ॥ ೨೮೭ ॥
ರಾಗವಾನಧರ ಏಷ ಸಂತತಂ ನಿರ್ಮಲದ್ವಿಜಸಮೀಪವರ್ತ್ಯಪಿ ।
ಏಭಿರಸ್ಯ ಸಹವಾಸತಃ ಪ್ರಿಯೇ ನೇಷದಪ್ಯಪಗತೋ ನಿಜೋ ಗುಣಃ ॥ ೨೮೮ ॥
ಚಕ್ಷುಷಃ ಸುದತಿ ತೇ ಸಗೋತ್ರತಾ ಕೈರವೈರ್ನಿಶಿ ದಿನೇ ಕುಶೇಶ ಯೈಃ ।
ಕಶ್ಯಪೈರಪಿ ವಸಿಷ್ಠಬಾಂಧವೈರ್ಭೂಸುಪರ್ವಣ ಇವ ದ್ವಿಗೋತ್ರಿಣಃ ॥ ೨೮೯ ॥
ಅಲ್ಪಯಾಽಪ್ಯತಿಸಮರ್ಥಯಾ ಸ್ಮಿತಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಯಾ ಗಗನಗಂ ಹರತ್ತಮಃ ।
ಕೇವಲಂ ಸುವಚನಾಮೃತಂ ಕಿರಚ್ಚಂದ್ರಬಿಂಬಮತುಷಾರಮಾನನಮ್ ॥ ೨೯೦ ॥
ನಿತ್ಯಮಬ್ಜಮುಖಿ ತೇ ಪರಸ್ಪರಶ್ಲಿಷ್ಟಮಶ್ಲಥಪಟೀಕುಟೀರಗಮ್ ।
ಶರ್ವರೀಭಯವಿವರ್ಜಿತಂ ಸ್ಥಲೀಚಕ್ರವಾಕಮಿಥುನಂ ಕುಚದ್ವಯಮ್ ॥ ೨೯೧ ॥
ಲಾಲನೀಯಮಯಿ ದೇವಮೌಲಿಭಿಃ ಕೋಮಲಂ ಚರಣಪಲ್ ಲವದ್ವಯಮ್ ।
ಕಚ್ಚಿದದ್ರಿಪುರುಹೂತಪುತ್ರಿಕೇ ನ ಸ್ಥಲೀ ತುದತಿ ಕರ್ಕಶಾ ತವ ॥ ೨೯೨ ॥
ಏವಮಾದಿ ವದತಿ ತ್ರಿಲೋಚನೇ ತ್ವನ್ಮುಖೇ ಲಸತಿ ಮೌನಮುದ್ರಯಾ ।
ಆತತಾನ ಜಲಚಾರಿಕೇತನೋ ನರ್ತನಂ ನಗಮಹೇಂದ್ರಬಾಲಿಕೇ ॥ ೨೯೩ ॥
ದೇವಿ ತೇ ಪುರಜಿತಾವತಂಸಿತಃ ಪಾರಿಜಾತಕುಸುಮಸ್ರಜಾ ಕಚಃ ।
ಮಾನಸಂ ಪುರಜಿತೋಽಮುನಾ ಹೃತಂ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ಕ್ವ ಮಲಿನಾತ್ಮನಾ ಕೃತಮ್ ॥ ೨೯೪ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯನಿಯಮಾದಚಂಚಲಾ ನಾಯಕಾ ಯದಿ ಲುಲಾಯಮರ್ದಿನೀ ।
ನಾಯಕಶ್ಚ ಸುಮಬಾಣಸೂದನೋ ವೇದ ಕೋ ರತಿರಹಸ್ಯಮೇತಯೋಃ ॥ ೨೯೫ ॥
ಲೋಚನೋತ್ಸವವಿಧೌ ವಿಶಾರದೇ ವಾರಿದಾವರಣದೋಷವರ್ಜಿತೇ ।
ಮರ್ದಯತ್ಯಪಿ ನಭೋಗತಂ ತಮಃ ಶ್ಯಾಮಿಕಾರಹಿತಸುಂದರಾಕೃತೌ ॥ ೨೯೬ ॥
ಭಾತಿ ಶೀತಕಿರಣಸ್ತನಂಧಯೇ ಪ್ರಾಣನಾಯಕಜಟಾಕುಟೀಜುಷಿ ।
ಶುಭ್ರಪರ್ವತತಟೇ ಶುಭಾಂಗಿ ತೇ ಸಮ್ಮದಾಯ ನ ಬಭೂವ ಕಾ ನಿಶಾ ॥ ೨೯೭ ॥
ಸಂತು ಭೂಷಣಸುಧಾಂಶುದೀಧಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಮುಗ್ಧಮುಖಶೋಭಯೋರ್ಮಿಥಃ ।
ತಾನಿ ತಾನಿ ಗಿರಿಜಾಗಿರೀಶಯೋಃ ಕ್ರೀಡಿತಾನಿ ಜಗತೋ ವಿಭೂತಯೇ ॥ ೨೯೮ ॥
ಮೋದಕಾದನಪರಸ್ಯ ಸೃಷ್ಟಯೇ ಕ್ರೀಡಿತಂ ಜನನಿ ವಾಂ ಕಿಮಪ್ಯಭೂತ್ ।
ಶಕ್ತಿಭೃತ್ತನಯರತ್ನಜನ್ಮನೇ ಕಿಂಚಿದೀಶ್ವರಿ ಬಭೂವ ಖೇಲನಮ್ ॥ ೨೯೯ ॥
ಮಾಧುರೀರಸಪರಿಪ್ಲುತಾ ಇಮಾಃ ಕಾವ್ಯಕಂಠವಿದುಷೋ ರಥೋದ್ಧತಾಃ ।
ಆದಧತ್ವಚಲನಾಥನಂದಿನೀ ಮಾನಸೇ ಕಮಪಿ ಮೋದಮುತ್ತಮಮ್ ॥ ೩೦೦ ॥
॥ ಸಮಾಪ್ತಂ ಚ ತೃತೀಯಂ ಶತಕಮ್ ॥