ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ವಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಮಣಿಬಂಧವೃತ್ತಮ್
“ಸರ್ವಸಾರಮಯೀ” — ಅಂದರೆ “ಸಮಸ್ತದ ಸಾರಸ್ವರೂಪಿಣಿ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಉಮಾದೇವಿಯ ಅನೇಕ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಸಮನ್ವಯದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪವಾಗಿ, ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಕಾಗಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಗಿ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಪರಮಸತ್ಯವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಎಂಬ ಐದು ಅನುಭವಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ನೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯಾಗಿ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಚೈತನ್ಯವಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಾಗಿ ಆಕೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಸರ್ವಸಾರಮಯೀ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಶಕ್ತಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತತ್ತ್ವ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೈತನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯ ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೆ **ಆಕೆಯೇ ಸಾರವಾಗಿ, ಆಧಾರಶಕ್ತಿಯಾಗಿ** ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸ್ತಬಕವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಶಕ್ತಿಯ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಮಗ್ರನಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸಹಸ್ರಾರದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಸೋಮಶಕ್ತಿ; ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಶಕ್ತಿ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೌರಶಕ್ತಿ; ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಭವರಸವಾಗಿ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಆಕೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಗಿ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವಾಗಿ, ವಾದದಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಪಟುತ್ವವಾಗಿ, ವೀರರಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಭೌಮಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಆಕೆ ನೆಲೆಸುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ವಾಕಾಗಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಯಾಗಿ, ಶಿವನ ದೇಹದ ಅಂಗವಾಗಿ, ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಿನಿಯಾಗಿ ಆಕೆ ದರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯೇ **ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪದ ತೇಜಸ್ಸು, ಅದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ಅದಕ್ಕೂ ಅತೀತವಾದ ಪರಾತ್ಪರತ್ವ** ಎಂಬುದನ್ನು ಮುನಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯವರ ಪ್ರತಿಭೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ **ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಲಯಬದ್ಧ ಸಮಾನಾಂತರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ** ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ **ಮಣಿಬಂಧ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ**, ಅನೇಕ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಅವರು ಅಸಾಧಾರಣ ಪದಸಂಕ్షೇಪದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಕ್ಕೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಂತ್ರ, ಯೋಗ, ದೈವತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅದ್ವೈತಬೋಧದವರೆಗೆ ಭಾವಪ್ರವಾಹವು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುನರಾವರ್ತಿತ ವಾಕ್ಯರಚನೆಗಳು ಸ್ತಬಕಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರಜಪಸಮಾನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಒಂದೇ ಶಕ್ತಿತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.
**ಪಂಚಮ ಶತಕದ ಸಮಾಪನ ಸ್ತಬಕವಾಗಿ**, ಇದು ಇದುವರೆಗೆ ಬಂದ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯುತ ಸಮಾಹಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಉಮಾದೇವಿ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ರೂಪವಲ್ಲ; **ಸಮಸ್ತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಧನಾಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅನುಭವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ನಿಹಿತವಾಗಿರುವ ಸಾರವೇ — ಸರ್ವಸಾರಮಯೀ** ಎಂದು ಈ ಸ್ತಬಕವು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
॥ ವಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಮಣಿಬಂಧವೃತ್ತಮ್ ॥
ಸರ್ವಸಾರಮಯೀ
ಪ್ರೀತಿವಿಕಾಸೇ ಸ್ವಲ್ಪತಮೋ ರೋಷವಿಶೇಷೇ ಭೂರಿತರಃ ।
ಅದ್ಭುತಹಾಸೋ ವಿಶ್ವಸುವೋ ರಕ್ಷತು ಸಾಧುಂ ಹಂತು ಖಲಮ್ ॥ ೪೭೬ ॥
ಸಜ್ಜನಚಿತ್ತಾನಂದಕರೀ ಸಂಶ್ರಿತಪಾಪವ್ರಾತಹರೀ ।
ಲೋಕಸವಿತ್ರೀ ನಾಕಚರೀ ಸ್ತಾನ್ಮಮ ಭೂಯೋ ಭದ್ರಕರೀ ॥ ೪೭೭ ॥
ಅರ್ಚನಕಾಲೇ ರೂಪಗತಾ ಸಂಸ್ತುತಿಕಾಲೇ ಶಬ್ದಗತಾ ।
ಚಿಂತನಕಾಲೇ ಪ್ರಾಣಗತಾ ತತ್ತ್ವವಿಚಾರೇ ಸರ್ವಗತಾ ॥ ೪೭೮ ॥
ಉಜ್ಜ್ವಲರೂಪೇ ನೃತ್ಯಕರೀ ನಿಷ್ಪ್ರಭರೂಪೇ ಸುಪ್ತಿಕರೀ ।
ಗೋಪಿತರೋಪೇ ಸಿದ್ಧಿಕರೀ ಗೋಚರರೂಪೇ ಬಂಧಕರೀ ॥ ೪೭೯ ॥
ಅಂಬರದೇಶೇ ಶಬ್ದವತೀ ಪಾವಕತಾತೇ ಸ್ಪರ್ಶವತೀ ।
ಕ ಾಂಚನವೀರ್ಯೇ ರೂಪವತೀ ಸಾಗರಕಾಂಚ್ಯಾಂ ಗಂಧವತೀ ॥ ೪೮೦ ॥
ಅಪ್ಸ್ವಮಲಾಸು ಸ್ಪಷ್ಟರಸಾ ಚಂದ್ರವಿಭಾಯಾಂ ಗುಪ್ತರಸಾ ।
ಸಂಸೃತಿಭೋಗೇ ಸರ್ವರಸಾ ಪೂರ್ಣಸಮಾಧಾವೇಕರಸಾ ॥ ೪೮೧ ॥
ಚಕ್ಷುಷಿ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಶಾತತಮಾ ಚೇತಸಿ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚಿತ್ರತಮಾ ।
ಆತ್ಮನಿ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಶುದ್ಧತಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೂರ್ಣತಮಾ ॥ ೪೮೨ ॥
ಶೀರ್ಷಸರೋಜೇ ಸೋಮಕಲಾ ಭಾಲಸರೋಜೇ ಶಕ್ರಕಲಾ ।
ಹಾರ್ದಸರೋಜೇ ಸೂರ್ಯಕಲಾ ಮೂಲಸರೋಜೇ ವಹ ್ನಿಕಲಾ ॥ ೪೮೩ ॥
ಸ್ಥೂಲಶರೀರೇ ಕಾಂತಿಮತೀ ಪ್ರಾಣಶರೀರೇ ಶಕ್ತಿಮತೀ ।
ಸ್ವಾಂತಶರೀರೇ ಭೋಗವತೀ ಬುದ್ಧಿಶರೀರೇ ಯೋಗವತೀ ॥ ೪೮೪ ॥
ಸಾರಸಬಂಧೋರುಜ್ವಲಭಾ ಕೈರವಬಂಧೋಃ ಸುಂದರಭಾ ।
ವೈದ್ಯುತವಹ್ನೇರದ್ಭುತಭಾ ಭೌಮಕೃಶಾನೋರ್ದೀಪಕಭಾ ॥ ೪೮೫ ॥
ಯೋಧವರಾಣಾಮಾಯುಧಭಾ ಯೋಗಿವರಾಣಾಮೀಕ್ಷಣಭಾ ।
ಭೂಮಿಪತೀನಾಮಾಸನಭಾ ಪ್ರೇಮವತೀನಾಮಾನನಭಾ ॥ ೪೮೬ ॥
ಶಸ್ತ್ರಧರಾಣಾಂ ಭೀಕರತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಧರಾಣಾಂ ಬೋಧಕತಾ ।
ಯಂತ್ರಧರಾಣಾಂ ಚಾಲಕತಾ ಮಂತ್ರಧರಾಣಾಂ ಸಾಧಕತಾ ॥ ೪೮೭ ॥
ಗಾನಪಟೂನಾಂ ರಂಜಕತಾ ಧ್ಯಾನಪಟೂನಾಂ ಮಾಪಕತಾ ।
ನೀತಿಪಟೂನಾಂ ಭೇದಕತಾ ಧೂತಿಪಟೂನಾಂ ಕ್ಷೇಪಕತಾ ॥ ೪೮೮ ॥
ದೀಧಿತಿಧಾರಾ ಲೋಕಯತಾಂ ಜೀವಿತಧಾರಾ ವರ್ತಯತಾಮ್ ।
ಜ್ಞಾಪಕಧಾರಾ ಚಿಂತಯತಾಂ ಮಾದಕಧಾರಾ ದ್ರಾವಯತಾಮ್ ॥ ೪೮೯ ॥
ಮಂತ್ರಪರಾಣಾಂ ವಾಕ್ಯಬಲಂ ಯೋಗಪರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಬಲಮ್ ।
ಆತ್ಮಪರಾಣಾಂ ಶಾಂತಿಬಲಂ ಧರ್ಮಪರಾಣಾಂ ತ್ಯಾಗಬಲಮ್ ॥ ೪೯೦ ॥
ಸೂರಿವರಾಣಾಂ ವಾದಬಲಂ ವೀರವರಾಣಾಂ ಬಾಹುಬಲಮ್ ।
ಮರ್ತ್ಯಪತೀನಾಂ ಸೈನ್ಯಬಲಂ ರಾಗವತೀನಾಂ ಹಾಸಬಲಮ್ ॥ ೪೯೧ ॥
ವೈದಿಕಮಂತ್ರೇ ಭಾವವತೀ ತಾಂತ್ರಿಕಮಂತ್ರೇ ನಾದವತೀ ।
ಶಾಬರಮಂತ್ರೇ ಕಲ್ಪವತೀ ಸಂತತಮಂತ್ರೇ ಸಾರವತೀ ॥ ೪೯೨ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಮುಖಾಬ್ಜೇ ವಾಗ್ವನಿತಾ ವಕ್ಷಸಿ ವಿಷ್ಣೋಃ ಶ್ರ ೀರ್ಲಲಿತಾ ।
ಶಂಭುಶರೀರೇ ಭಾಗಮಿತಾ ವಿಶ್ವಶರೀರೇ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ತತಾ ॥ ೪೯೩ ॥
ಭೂಗ್ರಹಗೋಲೈಃ ಕಂದುಕಿನೀ ವಿಷ್ಟಪಧಾನೇ ಕೌತುಕಿನೀ ।
ಯಾವದನಂತಂ ವೈಭವಿನೀ ಪ್ರಾಣಿಷು ಭೂಯಸ್ಸಂಭವಿನೀ ॥ ೪೯೪ ॥
ಕಂಜಭವಾಂಡೇ ಮಂಡಲಿನೀ ಪ್ರಾಣಿಶರೀರೇ ಕುಂಡಲಿನೀ ।
ಪಾಮರಭಾವೇ ಸಲ್ಲಲನಾ ಪಂಡಿತಭಾವೇ ಮೋದಘನಾ ॥ ೪೯೫ ॥
ನಾರ್ಯಪಿ ಪುಂಸಾ ಮೂಲವತೀ ತನ್ವ್ಯಪಿ ಶಕ್ತ್ಯಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಮತೀ ।
ವ್ಯಾಪ್ತಿಮತೀತ್ವೇ ಗುಪ್ತಿಮತೀ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರಾ ಕಾಽಪಿ ಸತೀ ॥ ೪೯೬ ॥
ದೀಧಿತಿರೂಪಾ ಚಿತ್ತಮಯೀ ಪ್ರಾಣಶರೀರಾಽಪ್ಯದ್ವಿತಯೀ ।
ಬ್ರಹ್ಮಶರೀರಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಭಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಭೂತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಪರಮ್ ॥ ೪೯೭ ॥
ವಿಷ್ಟಪಮಾತಾ ಭೂರಿಕೃಪಾ ವಿಷ್ಟಪರಾಜ್ಞೀ ಭೂರಿಬಲಾ ।
ವಿಷ್ಟಪರೂಪಾ ಶಿಷ್ಟನುತಾ ವಿಷ್ಟಪಪಾರೇ ಶಿಷ್ಟಮಿತಾ ॥ ೪೯೮ ॥
ದುರ್ಜನಮೂಲೋಚ್ಛೇದಕರೀ ದೀನಜನಾರ್ತಿಧ್ವಂಸಕರೀ ।
ಧೀಬಲಲಕ್ಷ್ಮೀನಾಶಕೃಶಂ ಪುಣ್ಯಕುಲಂ ನಃ ಪಾತು ಶಿವಾ ॥ ೪೯೯ ॥
ಚಂದ್ರಕಿರೀಟಾಂಭೋಜದೃಶಃ ಶಾಂತಿಸಮೃದ್ಧಂ ಸ್ವಾಂತಮಿಮೇ ।
ಸಮ್ಮದಯಂತು ಶ್ರೋತ್ರಸುಖಾಃ ಸನ್ಮಣಿಬಂಧಾಃ ಸೂರಿಪತೇಃ ॥ ೫೦೦ ॥
॥ ಸಮಾಪ್ತಂ ಚ ಪಂಚಮಂ ಶತಕಮ್ ॥