ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ದ್ವಾವಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ವಿಯೋಗಿನೀವೃತ್ತಮ್
“ಹರಕುಟುಂಬಕಂ” — ಅಂದರೆ “ಹರನ ದಿವ್ಯ ಕುಟುಂಬ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಶಿವ, ಉಮಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಅವರ ದಿವ್ಯಪುತ್ರರನ್ನು ಒಂದೇ ಪವಿತ್ರ ಕುಟುಂಬವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯರೂ ವಿಶೇಷವಾದ ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭಿಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹಾಲಾಹಲವಿಷವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವುದು, ತ್ರಿಪುರಾಸುರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು, ಜಲಂಧರನನ್ನು ಅಣಗಿಸುವುದು, ಕಾಮದೇವನನ್ನು ದಹಿಸುವುದು, ಅನೇಕ ವಿಶ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದವು. ನಂತರ ಅವರಿಂದ ಅವಿಭಾಜ್ಯಳಾದ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಉಮಾದೇವಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ತಬಕವು ಸಹಜವಾಗಿ ಅವರ ಪುತ್ರರಾದ ಗಣಪತಿ ಮತ್ತು ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಕಂದನು ಶತ್ರುಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮಹಾಸೇನಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ, ಅರ್ಹರಾದ ಸಾಧಕರನ್ನು ಅಂಧಕಾರಾತೀತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಜ್ಞಾನಗುರುವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ಹರಕುಟುಂಬಕಂ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಕುಟುಂಬಚಿತ್ರಣವಲ್ಲ; **ಹರನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಟುಂಬವೇ ಪರಸ್ಪರಪೂರಕ ದೈವಶಕ್ತಿಗಳ ಸಮನ್ವಿತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ** ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸ್ತಬಕವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದರೆ **ಸ್ಕಂದ ಅಥವಾ ಗುಹನನ್ನು ವಿವಿಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುನಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು**. ತಾರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ವೀರನಾಗಿ, ಅಂಧಕಾರಾತೀತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ದಿವ್ಯಗುರುವಾಗಿ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ನಂತರ, ಅದೇ ಗುಹಶಕ್ತಿ ವಿವಿಧ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನುಭಾವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮುನಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮಿಳು ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನಸಂಬಂದರ್, ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಕುಮಾರಿಲಭಟ್ಟರ ಕಾರ್ಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ **ಅರುಣಾಚಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ರಮಣ ಮಹರ್ಷಿ** — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗುಹತತ್ತ್ವದ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗುಹನು ಒಂದು ಪುರಾಣಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾದ ದೇವತೆಯಲ್ಲ; ಗಂಭೀರಜ್ಞಾನ ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಬೇಕಾದಾಗ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡಬೇಕಾದಾಗ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶಿವಕುಟುಂಬವು ಪುರಾಣದ ದೈವತ್ವದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನಿಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಒಂದು ಸಜೀವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿಯವರ **ಪುರಾಣಕಥನ, ವೈದಿಕ ಸಂಕೇತಾರ್ಥ, ದೈವತತ್ತ್ವದ ಸಮನ್ವಯ, ಅವತಾರಸಮಾನ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗೌರವಭಾವ**ಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮೇಳೈಸುವ ಪ್ರತಿಭೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಂದರವಾದ **ವಿಯೋಗಿನೀ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ**, ಒಂದು ಕಡೆ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿರೂಪದ ಶಿವನನ್ನು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಕಾಳೀಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾಗಿಯೂ ರತ್ನಾಭರಣಭೂಷಿತ ಗೌರಿಯಾಗಿಯೂ ಉಮೆಯನ್ನು, ವಿಶಿಷ್ಟ ಗಜಾನನಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯನ್ನು, ಯೋಧನಾಗಿ, ಗುರುವಾಗಿ, ಜ್ಞಾನಪ್ರದಾತನಾಗಿ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮುಗింపు ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ *ವಿಯೋಗಿನೀ* ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕವಿ ತಮ್ಮದೇ ದಿವ್ಯಕುಟುಂಬದ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವುದು ಈ ಸ್ತಬಕಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ **ಹರಕುಟುಂಬಕಂ ಒಂದೆಡೆ ಶಿವಕುಟುಂಬದ ಸ್ತುತಿ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ದೈವಕಾರ್ಯಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಮನ್ವಯ; ಜೊತೆಗೆ ಆ ಪವಿತ್ರ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ತನಗಿರುವ ವಿವೃತ್ತಾವತಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮುನಿ ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಇದರ ಅದ್ಭುತ ವಿಶೇಷತೆ**.
॥ ದ್ವಾವಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ವಿಯೋಗಿನೀವೃತ್ತಮ್ ॥
ಹರಕುಟುಂಬಕಮ್
ಅಖಿಲಸ್ಯ ವಿಕಾಸಕಾರಣಂ ವ್ಯಸನಿಜ್ಞಾನಿಜನಾವನೇಷು ನಃ ।
ವಿತನೋತು ವಿಶೇಷತಃ ಶಿವಂ ಶಿವರಾಜೀವದೃಶೋ ದರಸ್ಮಿತಮ್ ॥ ೫೨೬ ॥
ವಿಕಲೇ ಸಕಲೇ ಸುರವ್ರಜೇ ವ್ರಜತಿ ಶ ್ಯಾಮಲಿಮಾನಮಚ್ಯುತೇ ।
ಜಗತಸ್ಸದಯೋ ಹಲಾಹಲಂ ಚುಲುಕೀಕೃತ್ಯ ಭಯಂ ನುನೋದ ಯಃ ॥ ೫೨೭ ॥
ನಿಗಮೈಸ್ತುರಗೀ ಭುವಾ ರಥೀ ವಿಧಿನಾ ಸಾರಥಿಮಾನ್ ಬಿಭೇದ ಯಃ ।
ಕನಕಾದ್ರಿವರೇಣ ಕಾರ್ಮುಕೀ ಕಮಲಾಕ್ಷೇಣ ಶರೀ ಪುರತ್ರಯಮ್ ॥ ೫೨೮ ॥
ಅಜಿತಸ್ಯ ಚ ಗಾಢಮತ್ಸರೈಃ ಕಮಲಾಕಾಂತಪುರಸ್ಸರೈಸ್ಸುರೈಃ ।
ಪದಜಾಯುಧಧಾರಯಾ ರಯಾದ್ವಧಮಾಧತ್ತ ಜಲಂಧರಸ್ಯ ಯಃ ॥ ೫೨೯ ॥
ಕಮಲಾಸನಕಂಜಲೋಚನೌ ಛಲಲಿಂಗಸ್ಯ ಶಿರೋಂಘ್ರಿ ವೀಕ್ಷಿತುಮ್ ।
ಬತ ಹಂಸವರಾಹಭೂಮಿಕೌ ಯತಮಾನಾವಪಿ ಯಸ್ಯ ನ ಪ್ರಭೂ ॥ ೫೩೦ ॥
ನಯನಂ ನಿಟಲಾಂತರಸ್ಥಿತಂ ವಿಘಟಯ್ಯೇಷದಿವಾನ್ವಿತೋ ರುಷಾ ।
ಭುವನತ್ರಯನಿರ್ಜಯೋನ್ನತಂ ಮದನಂ ಗಾಢಮದಂ ದದಾಹ ಯಃ ॥ ೫೩೧ ॥
ಸಕಲೇ ಧವಲಃ ಕಲೇಬರೇ ಹರಿನೀಲೋಪಲಮಂಜುಲಃ ಕ್ವಚಿತ್ ।
ಅಮೃತಾಂಶುರಿವಾದಧಾತಿ ಯಃ ಪರಮಾಮಕ್ಷಿಮುದಂ ಪ್ರಪಶ್ಯತಾಮ್ ॥ ೫೩೨ ॥
ಅವತಂಸತುಷಾರದೀಧಿತಿದ್ಯುತಿಭಿರ್ಯಸ್ಯ ಯಶೋಭರೈರಪಿ ।
ಸಮಮಚ್ಛತರೀಕೃತೋ ದಿಶಾಮವಕಾಶಸ್ಸುತರಾಂ ಪ್ರಕಾಶತೇ ॥ ೫೩೩ ॥
ಗಗನಾನಲಜೀವನಾನಿಲಕ್ಷಿತಿಸೋಮಾರುಣಸೋಮಯಾಜಿಭಿಃ ।
ಮಹತೋ ಬತ ಯಸ್ಯ ಮೂರ್ತಿಭಿರ್ಭುವನಂ ಕ್ರಾಂತಮಿದಂ ಸಮಂತತಃ ॥ ೫೩೪ ॥
ಸಹ ತೇನ ಧವೇನ ರಾಜತೇ ವಸುಧಾಧಾರಿಣಿ ಕಾಽಪಿ ರಾಜತೇ ।
ವನಿತಾ ಭವತಾಪನಾಶಿನೀ ಚರಣಪ್ರೇಷ್ಯನಿವೇದಿತಾಶಿನೀ ॥ ೫೩೫ ॥
ವನಿತಾಪುರುಷೌ ಪುರಾತನೌ ವಿಮಲೇ ವ್ಯೋಮನಿ ದೇವದಂಪತೀ ।
ಭುವನತ್ರಿ ತಯಸ್ಯ ತೌ ವಿಭೂ ರಜತಾದ್ರಾವಿಹ ಸಿದ್ಧದಂಪತೀ ॥ ೫೩೬ ॥
ಗಜಚರ್ಮಧರಃ ಕಪಾಲಭೃದ್ ಗೃಹನಾಥೋ ಗೃಹಿಣೀ ತು ಕಾಲಿಕಾ ।
ರುಧಿರಾವಿಲಮುಂಡಮಾಲಿನೀ ಕಥಿತೌ ತೌ ಬತ ಪಂಡಿತೈಃ ಶಿವೌ ॥ ೫೩೭ ॥
ಸ ಕಿಮಿಂದುಕಲಾಶಿರೋಮಣಿಃ ಕಿಮುತಾಶ್ಲೀಲಕಪಾಲಭೂಷಣಃ ।
ಕಿಮುಮೇ ಭವತೀ ಕಪಾಲಿನೀ ಕಿಮು ವಿಭ್ರಾಜಿತರತ್ನಮಾಲಿನೀ ॥ ೫೩೮ ॥
ರಮಸೇಽಂಬ ಕಪಾಲಮಾಲಿನೀ ಕ್ವಚಿದೀಶೇನ ಕಪಾಲಮಾಲಿನಾ ।
ಅತುಲಪ್ರಭನಿಷ್ಕಮಾಲಿನಾ ಕ್ವಚಿದತ್ ಯುತ್ತಮರತ್ನಮಾಲಿನೀ ॥ ೫೩೯ ॥
ಯುವಯೋರ್ಮರುತಸ್ತನೂಭುವೋ ಬಲವಂತೋ ಭುವನಪ್ರಕಂಪನಾಃ ।
ಶಶಿದೀಧಿತಿಹಾರಿ ಯದ್ಯಶೋ ನಿಗಮೇ ಪಾವನಮಂಬ ಗೀಯತೇ ॥ ೫೪೦ ॥
ಗುರುಮುತ್ತಮಮಭ್ರಚಾರಿಣಾಮಸಮಬ್ರಹ್ಮನಿಧಾನನಾಯಕಮ್ ।
ತವ ದೇವಿ ಶಿವೇ ತನೂಭುವಾಂ ಮರುತಾಮನ್ಯತಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೫೪೧ ॥
ದ್ವಿರದಂ ವದನೇ ಮಹಾಮದಂ ಸಿತದಂತಚ್ಛವಿಧೌತದಿಕ್ತಟಮ್ ।
ಇತರತ್ರ ಮುಖಾನ್ನರಾಕೃತಿಂ ವಿದುರಸ್ಯೈವ ವಿವರ್ತಮದ್ಭುತಮ್ ॥ ೫೪೨ ॥
ಅಖಿಲಾಮರನಿರ್ಜಯೋನ್ನತಃ ಪ್ರಥನೇ ತಾರಕದಾನವೋ ಬಲೀ ।
ಹೃತವೀರ್ಯಮದೋ ಬಭೂವ ಯದ್ಘನಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧತೇಜಸಾಽಂಜಸಾ ॥ ೫೪೩ ॥
ಅಮಲೇ ಹೃದಿ ನಿರ್ಮಲಾಶನಾಚ್ಛಿಥಿಲೇ ಗ್ರಂಥಿಚಯೇ ನರಾಯ ಯಃ ।
ಪರಿಪಕ್ವಧಿಯೇ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ ತಮಸಃ ಪಾರಮಪಾರವೈಭವಃ ॥ ೫೪೪ ॥
ದ್ರವಿಡೇಷು ಶಿಶುತ್ವಮೇತ್ಯ ಯೋ ಗಿರಿಶಶ್ಲೋಕವಿಶೇಷಗಾಯಿನೀಮ್ ।
ಅಮೃತದ್ರವಸಾರಹಾರಿಣೀಂ ನಿಗಮಾಭಾಂ ನಿಬಬಂಧ ಸಂಸ್ತುತಿಮ್ ॥ ೫೪೫ ॥
ಭುವಿ ಭಟ್ಟಕುಮಾರಿಲಾಖ್ಯಯಾ ಭವಮೇತ್ಯಾಧ್ವರರಕ್ಷಣಾಯ ಯಃ ।
ವರಜೈಮಿನಿಭಾಷಿತಾಶಯಂ ಬಹುಲಾಭಿಃ ಖಲು ಯುಕ್ತಿಭಿರ್ದಧೌ ॥ ೫೪೬ ॥
ಅಧುನಾ ವಿಧುನೋತಿ ಯಸ್ತಮೋ ವಿಬುಧಪ್ರೇಕ್ಷಿತಮಾರ್ಗರೋಧಕಮ್ ।
ರಮಣಾಖ್ಯಮಹರ್ಷಿವೇಷಭೃತ್ ಶ್ರಿತಶೋಣಾಚಲಚಾರುಕಂದರಃ ॥ ೫೪೭ ॥
ಸ ಗುಹೋಽತಿಮಹೋ ಮಹಾಮಹಾಸ್ತ್ರಿದಶಾನಾಂ ಪ್ರಥಿತಶ್ಚಮೂಪತಿಃ ।
ಜಗತಾಮಧಿರಾಜ್ಞಿ ಕೋಽಪಿ ತೇ ಸುತರಾಂ ಪ್ರೀತಿಪದಂ ಕುಮಾರಕಃ ॥ ೫೪೮ ॥
ಜಯತಿ ತ್ರಿಪುರಾರಿಭಾಮಿನೀ ಗಣಪತ್ಯಾದಿಮರುತ್ಪ್ರಸೂರುಮಾ ।
ತಮಸೂತ ಸುರಾರಿಧೂತಯೇ ತ್ರಿದಶಾನಾಮಪಿ ಯಾ ಚಮೂಪತಿಮ್ ॥ ೫೪೯ ॥
ಸ್ವಕುಟುಂಬಕಥಾಭಿಧಾಯಿನೀರ್ಗಣನಾಥಸ್ಯ ವಿಯೋಗಿನೀರಿಮಾಃ ।
ಅವಧಾರಯತು ಪ್ರಸನ್ನಯಾ ನಗನಾಥಪ್ರಿಯನಂದಿನೀ ಧಿಯಾ ॥ ೫೫೦ ॥