ಕಾವ್ಯಕಂಠ ವಾಸಿಷ್ಠ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ಮುನಿ ವಿರಚಿತಮ್ ಉಮಾಸಹಸ್ರಮ್
ಉಮಾಸಹಸ್ರಂ
ಏಕೋನತ್ರಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಮದಲೇಖಾವೃತ್ತಮ್
“ನವವಿಧ-ಭಜನಂ” — ಅಂದರೆ “ಒಂಬತ್ತು ವಿಧಗಳ ಭಕ್ತಿ”** ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಸ್ತಬಕವು, ಉಮಾದೇವಿಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪರಸ್ಪರಪೂರಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ದಿವ್ಯಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಆಲಿಸುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದು, ಆಕೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು, ಆಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು, ಆಕೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪೂಜಿಸುವುದು, ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ತನ್ನನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅಚಂಚಲ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪದೇಪದೇ ಜಗನ್ಮಾತೆಯ ಪಾದಕಮಲಗಳತ್ತ ಮರಳುತ್ತವೆ; ಅವೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆಕೆಯ ಪಾದಸೇವೆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಜೀವನವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಬಲ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮುಕ್ತಿಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ *ನವವಿಧ-ಭಜನಂ* ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುನಿಯವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ **ಭಜನವೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ; ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿ, ಮನಸ್ಸು, ದೇಹ, ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಬಹುಮುಖ ಸಾಧನೆ**.
ಈ ಸ್ತಬಕದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯೆಂದರೆ, ಭಕ್ತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಜ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಅಣಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ್ನೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶೆ, ಬಯಕೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅನುರಾಗ, ಪ್ರೀತಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದವುಗಳೇ ಅಲ್ಲ; ಅವು ಶರ್ವಾಣಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದಾಗ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೋನ್ನತಿಗೆ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. *ರತಿ* ಎಂಬ ಒಂದೇ ಆಂತರಿಕ ಚಲನೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವಿಷಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ವಿಭಿನ್ನ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮುನಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲೋಕವಿಷಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಸೀಮಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರೆ, ಜಗನ್ಮಾತೆಯ ಪಾದಗಳ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ **ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ — ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತಿಮ ವಿಮುಕ್ತಿ** — ಇವೆರಡನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ತಬಕವು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಬಯಕೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಹೇಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ **ಭಕ್ತಿ-ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನೂ** ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಸ್ತಬಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯವರ ರಚನಾಶೈಲಿ ನೇರವಾದುದು, ಆಚರಣಾತ್ಮಕವಾದುದು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಭಾಷಣೆಯಂತಿದೆ. ತಮ್ಮ ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು, ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆಶೆಯನ್ನು, ಬಯಕೆಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ದೇವಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ **ಮದಲೇಖಾ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ** ಈ ಉಪದೇಶಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಸೂಕ್ತಿಸಮಾನ ಲಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. **ಭಕ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಾನಸಿಕ ಅರಿವು, ನೈತಿಕ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯ ಭಕ್ತಿಸಂಭಾಷಣೆ**ಗಳನ್ನು ಭಾರವಾಗಿಸದೆ ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮೇಳೈಸುವುದು ಮುನಿಯವರ ವಿಶೇಷ ನೈಪುಣ್ಯ.
ಮುಗింపు ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿರಸದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ *ಮದಲೇಖಾ* ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇರಂಬನೇ ಜಗನ್ಮಾತೆಯ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮುನಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸ್ತಬಕವು **ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪೂಜಾಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲದೆ, ಮಾನವನ ಸಮಸ್ತ ಆಂತರಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದೇವಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಸಾಧನೆಯಾಗಿ** ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸುತ್ತದೆ.
॥ ಅಷ್ಟಮಂ ಶತಕಮ್ ॥
॥ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶಃ ಸ್ತಬಕಃ - ಮದಲೇಖಾವೃತ್ತಮ್ ॥
ನವವಿಧಭಜನಮ್
ಆಯುಷ್ಯಾ ಭುವನಾನಾಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಪುರಾರೇಃ ।
ಕುರ್ವಂತು ಪ್ರಮದಂ ನಃ ಪಾರ್ವತ್ಯಾಃ ಸ್ಮಿತಲೇಶಾಃ ॥ ೭೦೧ ॥
ನಾತ್ಯರ್ಘಾಣಿ ನಿರರ್ಥಂ ನೇತವ್ಯಾನಿ ದಿನಾನಿ ।
ಅಂಬಾಯಾಶ್ಚರಿತಾನಿ ಶ್ರೋತವ್ಯಾನ್ಯನಘಾನಿ ॥ ೭೦೨ ॥
ಉದ್ಯೋಗಂ ಕುರು ಜಿಹ್ವೇ ಸಂಹರ್ತುಂ ದುರಿತಾನಿ ।
ಪೂತಾನ್ಯದ್ರಿಸುತಾಯಾಃ ಕೀರ್ತ್ಯಂತಾಂ ಚರಿತಾನಿ ॥ ೭೦೩ ॥
ಶ್ರೀಸಕ್ತಿರ್ವಿನಿವಾರ್ಯಾ ಚಿಂತಾ ಕಾಽಪಿ ನ ಕಾರ್ಯಾ ।
ನಿತ್ಯಂ ಚೇತಸಿ ಧಾರ್ಯಾ ದೀನಾನಾಂ ಗತಿರಾರ್ಯಾ ॥ ೭೦೪ ॥
ಜ್ಞಾತುಂ ಯಾ ಗದಿತುಂ ಯಾ ಶ್ರೋತು ಂ ಯಾ ಶ್ವಸಿತುಂ ಯಾ ।
ದ್ರಷ್ಟುಂ ಯಾಽಂತರಶಕ್ತಿಸ್ತಿಷ್ಠಾತ್ರ ಸ್ಮೃತಿರೇಷಾ ॥ ೭೦೫ ॥
ವಿಭ್ರಾಜೀನಶತಾಭಂ ಬಿಭ್ರಾಣಂ ಶಿರಸೀಂದುಮ್ ।
ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ ಜಗದಂಬಾರೂಪಂ ವಾ ಧುತಪಾಪಮ್ ॥ ೭೦೬ ॥
ಯೇಷಾಂ ಸ್ಯಾತ್ಪರಿತಪ್ತಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಘೇನ ।
ರುದ್ರಾಣೀಪದಸೇವಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಮೀಷಾಮ್ ॥ ೭೦೭ ॥
ತದ್ದೀಪ್ತಂ ಪದಯುಗ್ಮಂ ಸೇವೇ ಯತ್ರ ಭವಂತಿ ।
ಅಂಗುಲ್ಯೋ ದಶ ಭಾನೋರ್ಭಾನೂನಾಂ ಶತಕಾನಿ ॥ ೭೦೮ ॥
ನೋ ಚೇತ್ ಕುಪ್ಯಸಿ ಕಿಂಚಿದ್ ಯಾಚೇ ವಾಚಮತೀತೇ ।
ಸೇವಾಂ ಮಾತರುರೀಕುರ್ವಿಷ್ಟಂ ಮೇ ಕುರು ಮಾ ವಾ ॥ ೭೦೯ ॥
ಶರ್ವಾಣೀಚರಣಾರ್ಚಾಪೀಠಂ ಪೀವರಕಾಣಾಮ್ ।
ವಧ್ಯಸ್ಥಾನಮಿದಂ ಸ್ಯಾದುಗ್ರಾಣಾಂ ದುರಿತಾನಾಮ್ ॥ ೭೧೦ ॥
ಸ್ಕಂದಾಂಬಾಪದಪೀಠಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಚೇದ್ಬಲಮಾಪ್ತಮ್ ।
ಏಕೈಕಂ ಸುಮಮಂಹಸ್ವೇಕೈಕಂ ಕುಲಿಶಂ ಸ್ಯಾತ್ ॥ ೭೧೧ ॥
ಅಂಭೋಜೋಪಮಮಂಘ್ರಿಂ ಶಂಭೋಃ ಪಟ್ಟಮಹಿಷ್ಯಾಃ ।
ಅಂಹಸ್ಸಂಹತಿಮುಗ್ರಾಂ ಸಂಹರ್ತುಂ ಪ್ರಣಮಾಮಃ ॥ ೭೧೨ ॥
ಯೇ ಕಾಲೀಪದವೇಷಂ ನಾಲೀಕಂ ಪ್ರಣಮಂತಿ ।
ನೈಷಾಂ ಕಿಂಚಿದಶಕ್ಯಂ ನಾಲೀಕಂ ಮಮ ವಾಕ್ಯಮ್ ॥ ೭೧೩ ॥
ವಾಸಸ್ತೇಽತ್ರ ಸಮಾಪ್ತಃ ಪಂಕೇತೋ ವ್ರಜ ದೂರಮ್ ।
ಕಾಲೀಂ ಶಂಕರನಾರೀಂ ಕಾಲೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಣಮಾಮಃ ॥ ೭೧೪ ॥
ಆಶಾ ರೇ ತದವಸ್ಥಾ ಭೂಭಾಗನಟತಸ್ತೇ ।
ಕಾಮಾನಾಂ ಕ್ವ ನು ಪಾರಃ ಕಾಮಾರೇರ್ನಮ ನಾರೀಮ್ ॥ ೭೧೫ ॥
ಧನ್ಯಾಸ್ತೇ ತುಹಿನಾದ್ರೇಃ ಕನ್ಯಾಂ ಯೇ ಪ್ರಣಮಂತಿ ।
ಅನ್ಯಾನುನ್ಮತಶೀರ್ಷಾನ್ ಮನ್ಯೇ ವನ್ಯಲುಲಾಯಾನ್ ॥ ೭೧೬ ॥
ಪಾದಾಂಭೋಜಮುಮಾಯಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಸ್ಸಂಪ್ರಣಮಂತಃ ।
ಗೃಹ್ಣಂತಿ ಶ್ರಿಯಮಸ್ಮಿನ್ ರಾಜಂತೀಂ ನಿಜಶಕ್ತ್ಯಾ ॥ ೭೧೭ ॥
ಮಂದಾರಾದ್ರಿಸುತಾಂಘ್ರೀ ದಾತಾರೌ ಸದೃಶೌ ಸ್ತಃ ।
ಉತ್ಕಂಠೈಃ ಫಲಮಾದ್ಯಾದನ್ಯಸ್ಮಾನ್ನತಕಂಠೈಃ ॥ ೭೧೮ ॥
ಕಾಲಸ್ಯಾಪಿ ವಿಜೇತುಃ ಶರ್ವಾಣ್ಯಾಶ್ಚರಣಸ್ಯ ।
ಏಷೋಽಹಂ ಕವಿಲೋಕಕ್ಷ್ಮಾಪಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಭುಜಿಷ್ಯಃ ॥ ೭೧೯ ॥
ರಕ್ತೇ ದರ್ಶಯ ರಾಗಂ ರುದ್ರಾಣೀಪದಪದ್ಮೇ ।
ಚೇತಃ ಪುಷ್ಯತಿ ಶೋಭಾಂ ಸಾರಸ್ಸಾರವತೋಽಗ್ರೇ ॥ ೭೨೦ ॥
ಸಂಶೋಧ್ಯಾಗಮಜಾಲಂ ಸಾರಾಂಶಂ ಪ್ರವದಾಮಃ ।
ಸ್ಕಂದಾಂಬಾಪದಭಕ್ತಿರ್ಭುಕ್ತ್ಯೈ ಚಾಥ ವಿಮುಕ್ತ್ಯ ೈ ॥ ೭೨೧ ॥
ವಾತ್ಸಲ್ಯಂ ಗತಿಹೀನೇಷ್ವಾಯುಷ್ಯಂ ಸುಕೃತಸ್ಯ ।
ಭೂಯೋಭಿಃ ಸಹ ಸಖ್ಯಂ ಶ್ರೀಹೇತುಷ್ವಿಹ ಮುಖ್ಯಮ್ ॥ ೭೨೨ ॥
ಶ್ಲಾಘ್ಯಂ ಪುಷ್ಯತಿ ಕಾಮಂ ಪ್ರೇಮಾ ಸ್ವಪ್ರಮದಾಯಾಮ್ ।
ಶರ್ವಾಣೀಪದಭಕ್ತಿರ್ನಿತ್ಯಾಯ ಪ್ರಮದಾಯ ॥ ೭೨೩ ॥
ಏಕೈವಂ ಬಹುಭೇದಾ ಭಿನ್ನತ್ವಾದ್ವಿಷಯಾಣಾಮ್ ।
ರತ್ಯಾಖ್ಯಾ ದ್ರುತಿರಂತಃ ಸಾ ಸೂತೇ ಫಲಭೇದಾನ್ ॥ ೭೨೪ ॥
ಹರ್ಷಂ ಕಂಚನ ಮಾತುರ್ಮತ್ತೋ ಭಕ್ತಿಭರೇಣ ।
ತನ್ವನ್ನೇಷ ವಿಧತ್ತಾಂ ಹೇರಂಬೋ ಮದಲೇಖಾಃ ॥ ೭೨೫ ॥