కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
దశమః స్తబకః - లలితావృత్తమ్
“కేశాది-పాదాంత-వర్ణనం” — అంటే “కేశాల నుండి పాదాల వరకు దేవి దివ్యరూప వర్ణన” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ పదవ స్తబకం, ఉమాదేవి యొక్క సంపూర్ణ దివ్యసౌందర్యాన్ని క్రమబద్ధంగా ధ్యానింపజేసే ఒక శాస్త్రీయ శరీరవర్ణన. శ్రీ గణపతి ముని దేవియొక్క కేశాలు, ముఖం, చిరునవ్వు, నేత్రాలు, నాసిక, అధరాలు మొదలుకొని భుజాలు, చేతులు, వక్షోజాలు, నాభి, నడుము, తొడలు, కాళ్లు వరకూ క్రమంగా స్తుతిస్తూ, చివరికి ఆమె పవిత్ర పాదాలను చేరుకుంటారు. అందువల్ల కేశాది-పాదాంత-వర్ణనం అనే శీర్షిక అక్షరార్థానికీ, భావానికీ పూర్తిగా సరిపోతుంది. ఈ శ్లోకాలు కేశం నుండి పాదం వరకు దేవిని దృశ్యధ్యానరూపంలో పరిచయం చేస్తూ, ప్రతి అవయవసౌందర్యాన్ని దివ్యశక్తి, కరుణ, జ్ఞానం, విశ్వాధిపత్యం యొక్క వ్యక్తీకరణగా ఉన్నతస్థాయికి తీసుకెళ్తాయి.
ముని కేవలం సంప్రదాయ ఉపమానాలతో దేవి శరీరసౌందర్యాన్ని స్తుతించడంలోనే ఆగిపోరు. సాధారణ ఉపమానాలే ఆమె సౌందర్యాన్ని వర్ణించడానికి చాలవని పదేపదే సూచిస్తారు. ఆమె ముఖం ఎదుట చంద్రుడు మసకబారిపోతాడు; ఆమె నేత్రాల ఎదుట కమలాలు తమ మహిమను కోల్పోతాయి; ప్రకృతిలోని ఏ వస్తువూ ఆమె దివ్యకాంతికి నిజమైన ప్రమాణంగా నిలవలేదని ముని తెలియజేస్తారు. అదే సమయంలో ప్రతి అవయవం ఒక లోతైన దైవతత్త్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఆమె కరుణాకటాక్షం అనుగ్రహప్రవాహంగా మారుతుంది; సుకుమారమైన భుజాలు సాక్షాత్తు శివునినే బంధించగలవు; మృదువుగా కనిపించే చేతులే శుంభాది రాక్షసులను సంహరించే అపారశక్తిని కలిగి ఉంటాయి; అత్యంత సన్నని నడుము అపారమైన ఆకాశవిస్తారాన్ని స్మరింపజేస్తుంది; ఆమె పాదాలు దివ్యసంపదకు, శ్రేయస్సుకు పవిత్ర మూలంగా దర్శింపబడతాయి. ఈ విధంగా స్తబకమంతటా సౌందర్యం మరియు శక్తి విడదీయరాని ఒకే దివ్యసత్యంగా కనిపిస్తాయి — పరమ సుకుమారత్వం అంతర్గతంగా అపరిమితమైన విశ్వశక్తిని దాచుకొని ఉంటుంది.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునికి ఉన్న శృంగారకావ్య నైపుణ్యం, అలంకారశాస్త్రపాండిత్యం, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష, వినూత్నమైన ఉపమానరచనలను విశేషంగా ప్రదర్శిస్తుంది. మేఘాలు, నదులు, మెరుపులు, కమలాలు, చంద్రకాంతి, ఏనుగులు, పుష్పాలు, దివ్యలోకాలు వంటి అనేక దృశ్యాలను ఆయన ఉపమానాలుగా తీసుకుంటారు. అయితే చాలాసార్లు ఆ ఉపమానాన్నే తారుమారు చేసి, ఉపమానవస్తువు కంటే దేవి స్వరూపమే శ్రేష్ఠమని స్థాపిస్తారు. ఈ విధంగా సుపరిచితమైన ప్రకృతిచిత్రాలు దేవి అసమాన మహిమను తెలియజేసే కవిసాధనాలుగా మారుతాయి.
సుకుమారమైన లలితా ఛందస్సు ఈ స్తబకంలోని అంశానికి అత్యంత సముచితంగా సరిపోతుంది. దాని లయ, చలనం, మాధుర్యం దేవి దివ్యరూపవర్ణనలోని సౌందర్యం, లాలిత్యాన్ని మరింత ఉజ్జ్వలంగా చేస్తాయి. ముగింపు శ్లోకంలో ఛందస్సు, విషయవస్తువు, సమర్పణ — ఈ మూడూ అందంగా ఏకమవుతాయి. దేవి కేశాల నుండి కమలసదృశ పాదాల వరకు గానం చేసే ఈ లలితా శ్లోకాలను, గౌరీదేవి పాదసేవకు అంకితమైన కవి ఆమెకు భక్తిపూర్వకంగా సమర్పిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం దివ్యసౌందర్య ధ్యానం, శక్తితత్త్వం, కవితా వైభవం, భక్తి అన్నింటినీ ఒకే లలితమైన ప్రవాహంలో ఏకం చేస్తుంది.
దశమః స్తబకః - లలితావృత్తమ్
కేశాదిపాదాన్తవర్ణనమ్
సఙ్క్షాలనాయ హరితాం విభూతయే లోకత్రయస్య మదనాయ ధూర్జటేః ।
కాత్యాయనీవదనతః శనైః శనైర్నిర్యన్తి శుభ్రహసితాని పాన్తు నః ।। ౨౨౬ ।।
స్వల్పోఽపి దిక్షు కిరణాన్ ప్రసారయన్ మన్దోఽపి బోధమమలం దధత్సతామ్ ।
శుభ్రోఽపి రాగకృదనఙ్గవైరిణో హాసః పురాణసుదృశః పునాతు నః ।। ౨౨౭ ।।
చేతోహరోఽప్యతిజుగుప్సితో భవేత్ సర్వోఽపి జీవకలయా యయా వినా ।
సా వర్ణ్యతాం కథమపారచారుతా పీయూషసిన్ధురఖిలేన్ద్రసున్దరీ ।। ౨౨౮ ।।
అత్యల్పదేవవనితాం చ పార్థివైర్భావైర్వయం తులయితుం న శక్నుమః ।
తాం కిం పునః సకలదేవసున్దరీ లోకాక్షిపారణతనుప్రభాముమామ్ ।। ౨౨౯ ।।
వర్షాపయోదపటలస్య సాన్ద్రతా సూర్యాత్మజోర్మిచయనిమ్నతుఙ్గతా ।
కాలాహిభూమిపతిదీర్ఘతా చ తే కేశేషు భర్గభవనేశ్వరి త్రయమ్ ।। ౨౩౦ ।।
ఈశానసున్దరి తవాస్యమణ్డలాన్నీచైర్నితాన్తమమృతాంశుమణ్డలమ్ ।
కో వా న కీర్తయతి లోష్టపిణ్డకం లోకే నికృష్టమిహ మానవీముఖాత్ ।। ౨౩౧ ।।
బిభ్రత్యమర్త్యభువనస్థదీర్ఘికా పఙ్కేరుహాణి వదనాయ తే బలిమ్ ।
నో చేత్ కథం భవతి సౌరభం మహద్భిన్నే సుమ ేభ్య ఉరుకేశి తే ముఖే ।। ౨౩౨ ।।
గీర్వాణలోకతటినీజలేరుహాం గన్ధే శుభే భవతు తే మనోరతిః ।
లోకాధిరాజ్ఞి తవ వక్త్రసౌరభే లోకాధిరాజమనసస్తు సమ్మదః ।। ౨౩౩ ।।
కో భాషతాం తవ సవిత్రి చారుతాం యస్యాః స్మితస్య ధవలద్యుతిర్లవః ।
యస్యాః శరీరరుచిసిన్ధువీచయః శమ్పాలతాః పృథులదీప్తిభూమయః ।। ౨౩౪ ।।
లోకామ్బికే న విలసన్తి కే పురో మన్దస్మితస్య తవ రోచిషాం నిధేః ।
యే తు వ్యధాయిషత తేన పృష్ఠతో హన్తైషు కాఽపి తిమిరచ్ఛటా భవేత్ ।। ౨౩౫ ।।
కిం వా రదావలిరుచిర్ముఖస్య కిం సమ్ఫుల్లతా వరధియః కిమూర్మికా ।
సన్తోషపాదపసుమం ను శఙ్కరప్రేమస్వరూపముత దేవి తే స్మితమ్ ।। ౨౩౬ ।।
దిక్షు ప్రకాశపటలం వితన్వతా కోటిప్రభాకరవిభక్తతేజసా ।
నేత్రేణ తే విషమనేత్రవల్లభే పఙ్కేరుహం క ఉపమాతి పణ్డితః ।। ౨౩౭ ।।
శ్రీకర్ణ ఏష తవ లోచనాఞ్చలే భాన్త ్యా దయాదయితయా ప్రబోధితః ।
ఏతం సవిత్రి మమ కఞ్చన స్తవం శ్రుత్వా తనోతు భరతావనేః శ్రియమ్ ।। ౨౩౮ ।।
స్వా నాసికా భవతి యుఞ్జతాం సతాం సంస్తమ్భినీ చలతమస్య చక్షుషః ।
త్వన్నాసికా పురహరస్య చక్షుషః సంస్తమ్భినీ భవతి చిత్రమమ్బికే ।। ౨౩౯ ।।
బిమ్బప్రవాలనవపల్లవాదితః పీయూషసారభరణాద్ గుణాధికః ।
గోత్రస్య పుత్రి శివచిత్తరఞ్జకః శ్రేష్ఠో నితాన్తమధరాధరోఽపి తే ।। ౨౪౦ ।।
దోర్వల్లికే జనని తే తటిత్ప్రభామన్దారమాల్యమృదుతాపహారికే ।
నిశ్శేషబన్ధదమనస్య ధూర్జటేర్బన్ధాయ భద్రచరితే బభూవతుః ।। ౨౪౧ ।।
హస్తాబ్జయోస్తవ మృదుత్వమద్భుతం గృహ్ణాతి యే సదయమేవ ధూర్జటిః ।
అత్యద్భుతం జనని దార్ఢ్యమేతయోః శుమ్భాదిదర్పవిలయో యయోరభూత్ ।। ౨౪౨ ।।
రాజన్తు తే కుచసుధాప్రపాయినో లోకస్య మాతరనఘాః సహస్రశః ।
ఏతేషు కశ్చన గజాననః కృతీర్గాయన్తి యం సకలదాయిసత్కరమ్ ।। ౨౪౩ ।।
త్వన్నాభికూపపతితాం దృశం ప్రభోర్నేతుం వినిర్మలగుణే పునస్తటమ్ ।
సౌమ్యత్వదీయహృదయప్రసారితః పాశః సవిత్రి తవ రోమరాజికా ।। ౨౪౪ ।।
త్వన్మధ్యమో గగనలోక ఏవ చేత్ త్వద్దివ్యవైభవవిదో న విస్మయః ।
ప్రాజ్ఞైర్హి సున్దరి పురత్రయద్విషస్త్వం దేహినీ త్రిభువనేన గీయసే ।। ౨౪౫ ।।
నాభిహ్రదాద్విగలితః కటీశిలాభఙ్గాత్ పునః పతతి కిం ద్విధాకృతః ।
కాన్తో రుయుగ్మమిషతః సవిత్రి తే భావారిపూర ఇభశుణ్డయోః సమః ।। ౨౪౬ ।।
జఙ్ఘాయుగం తవ మహేశనాయికే లావణ్యనిర్ఝరి జగద్విధాయికే ।
అన్తఃపరిస్ఫురదగుప్తసుప్రభాబాణాఢ్యతూణయుగలం రతీశితుః ।। ౨౪౭ ।।
పుష్పాస్త్రశాసననిశాన్తరాజ్ఞి తే లోకత్రయస్థఖలకమ్పనం బలమ్ ।
శ్రోణీభరేణ గమనే కిల శ్రమం ప్రాప్నోషి కేన తవ తత్త్వముచ్యతామ్ ।। ౨౪౮ ।।
యత్రైవ నిత్యవిహృతేరభూద్రమా రాజీవమన్దిరచరీతి నామతః ।
తన్మే సదా భణతు మఙ్గలం శివా పాదామ్బుసమ్భవమమేయవైభవమ్ ।। ౨౪౯ ।।
కేశాదిపాదకమలాన్తగాయినీః కన్తుప్రశాసననిశాన్తనాయికా ।
అఙ్గీకరోతు లలితా ఇమాః కృతీర్గౌరీ కవేశ్చరణకఞ్జసేవినః ।। ౨౫౦ ।।