కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
నవమః స్తబకః - ఆర్యావృత్తమ్
“మందహాసః” — అంటే “మృదుమందహాసం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ తొమ్మిదవ స్తబకం, ఉమాదేవి యొక్క సుకుమారమైన చిరునవ్వును నిరంతరంగా గానం చేసే అపూర్వ కవితామాలిక. దాదాపు ప్రతి శ్లోకమూ అదే ఒక దివ్యచిత్రాన్ని కొత్త కోణంలో విప్పుతుంది: శరదృతు చంద్రకాంతిగా, అంతరానందసాగరంలో ఉద్భవించే అలగా, అంధకారం మరియు దుఃఖాన్ని తొలగించే శక్తిగా, మంగళం, మేల్కొలుపు, పరిపూర్ణత, మనోనిర్మలత్వాలకు మూలంగా దేవి మందహాసం చిత్రించబడుతుంది. అందువల్ల మందహాసః అనే శీర్షిక ఈ స్తబకానికి పూర్తిగా సముచితమైనది. ఉమాదేవి యొక్క మృదుస్మితాన్ని అనుగ్రహం, జ్ఞానప్రకాశం, ఆనందం, కరుణాశక్తి అనే అనేక ఆధ్యాత్మిక పార్శ్వాలకు ప్రతీకగా ఈ స్తబకం మలుస్తుంది.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి కవికల్పన విశేషంగా వికసిస్తుంది. దేవి చిరునవ్వును శరదృతు వెన్నెలతో, ముత్యాల కాంతితో, మల్లెపూల తెలుపుతో, అమృతబుడగలతో, ఆటలాడే బాలుడితో, యౌవనదూతతో పోలుస్తారు. అంతేకాక కామదేవుడే సాధించలేకపోయిన శివహృదయాన్ని జయించగల సున్నితమైన శక్తిగా కూడా ఆ మందహాసాన్ని చిత్రిస్తారు. అంధకారం, అజ్ఞానం, శోకం, అంతరంగ వ్యథ వంటి భావాలు పదేపదే రావడం వల్ల, ఈ మందహాసం కేవలం దేవి ముఖసౌందర్యానికి అలంకారం మాత్రమే కాదని స్పష్టమవుతుంది. అది అవిద్యను తొలగించి, మనస్సును మేల్కొలిపే చైతన్యప్రకాశంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. ఈ విధంగా శృంగారం, భక్తి, ఆధ్యాత్మిక సంకేతార్థం అత్యంత సున్నితంగా పరస్పరం మిళితమవుతాయి.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునికి ఒకే కవిచిత్రాన్ని అనేక రూపాలలో వికసింపజేసే సామర్థ్యం, అలంకారశాస్త్రనైపుణ్యం, రూపకం, వ్యక్తీకరణ, పదచాతుర్యంలను అద్భుతంగా ప్రదర్శిస్తుంది. ఉమాదేవి మందహాసం అనే ఒక్క భావాన్నే తీసుకొని, దానిని పునరుక్తిగా అనిపించకుండా ఇరవై ఐదు ప్రత్యేకమైన కవిదృశ్యాలుగా విస్తరించడం ఆయన అసాధారణ కవిప్రతిభకు నిదర్శనం. సునిశితమైన, ప్రవాహమయమైన ఈ భావవ్యక్తీకరణకు ఆర్యా ఛందస్సు ఎంతో సముచితంగా అనిపిస్తుంది.
ముగింపు శ్లోకంలో ఈ సమస్త కవిత్వం ఒక దివ్య సమర్పణగా మారుతుంది. దేవి మందహాసమనే ముద్రను ధరించిన ఈ నిర్మలమైన ఆర్యా శ్లోకాలు, అసమాన సౌందర్యస్వరూపిణి ఉమాదేవిని ఆరాధించేందుకు ఆమె సన్నిధిని చేరుతున్నట్లుగా ముని భావిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం సౌందర్యం నుండి తత్త్వానికి, చిరునవ్వు నుండి చైతన్యప్రకాశానికి, కవిత్వం నుండి ఉపాసనకు సహజంగా ఎదిగే సుందరమైన దివ్యస్తోత్రంగా నిలుస్తుంది.
తృతీయం శతకమ్
నవమః స్తబకః - ఆర్యావృత్తమ్
మన్దహాసః
శారదవలక్షపక్షక్షణదావైమల్యశిక్షకోఽస్మాకమ్ ।
జాగర్తు రక్షణాయ స్థాణుపురన్ధ్రీముఖవికాసః ।। ౨౦౧ ।।
వ్యాఖ్యానం హర్షస్య ప్రత్యాఖ్యానం శరత్సుధాభానోః ।
దిశతు హృదయప్రసాదం గౌరీవదనప్రసాదో నః ।। ౨౦౨ ।।
అన్తర్గతస్య హర్షక్షీరసముద్రస్య కశ్చన తరఙ్గః ।
హాసో హరహరిణదృశో గతపఙ్గం మమ కరోతు మనః ।। ౨౦౩ ॥
దిశి దిశి విసర్పదంశుప్రశమితతాపం పరాస్తమాలిన్యమ్ ।
కుశలాని ప్రదిశతు నః పశుపతిహృదయేశ్వరీహసితమ్ ।। ౨౦౪ ।।
అన్తర్గతం చ తిమిరం హరన్తి విహసన్తి రోహిణీకాన్తమ్ ।
హసితాని గిరిశసుదృశో మమ ప్రబోధాయ కల్పన్తామ్ ।। ౨౦౫ ।।
భూషాతుషారదీధితిదీధిత్యా సహ విహాయసో రఙ్గే ।
విచరన్ పురహరతరుణీదరహాసో మే హరత్వేనః ।। ౨౦౬ ।।
రుద్రాణీదరహసితాన్యస్మాకం సంహరన్తు దురితాని ।
యేషాముదయో దివసో భూషాపీయూషకిరణస్య ।। ౨౦౭ ।।
స్కన్దజననీముఖేన్దోరస్మాన్ పుష్ణాతు సుస్మితజ్యోత్స్నా ।
మునిమతికైరవిణీనాముల్లాసకథా యదాయత్తా ।। ౨౦౮ ।।
కమనీయకణ్ఠమాలాముక్తామణితారకావయస్యో నః ।
కామాన్ వితరతు గౌరీదరహాసో నామ ధవలాంశుః ।। ౨౦౯ ।।
అనవద్యకణ్ఠమాలాముక్తావలికిరణనివహసహవాసీ ।
హరదయితాదరహాసో హరతు మమాశేషమజ్ఞానమ్ ।। ౨౧౦ ।।
జ్ఞ ఇవ జ్ఞదృశ్య ఉత్తమ ఇలాధరాధీశనన్దినీహాసః ।
పూర్ణం కరోతు మానసమభిలాషం సర్వమస్మాకమ్ ।। ౨౧౧ ।।
ఆలోకమాత్రతో యః శఙ్కరమసమాస్త్రకిఙ్కరం చక్రే ।
అల్పోఽప్యనల్పకర్మా హాసో నః పాతు స శివాయాః ।। ౨౧౨ ।।
స్మరమతరతమీశం యః కరోతి భావప్రసఙ్గచాతుర్యా ।
ద్విజగణపురస్కృతోఽవ్యాత్ స శివాహాసప్రవక్తా నః ।। ౨౧౩ ।।
రదవాససా రథీ మాం శరీ కరైః పాతు పార్వతీహాసః ।
పావకదృ శం జిగీషోః పఞ్చపృషత్కస్య సేనానీః ।। ౨౧౪ ।।
శివహృదయమర్మభేది స్మితం తదద్రీశవంశముక్తాయాః ।
దశనద్యుతిద్విగుణితశ్రీకం శోకం ధునోతు మమ ।। ౨౧౫ ।।
బ్రహ్మాణ్డరఙ్గభాజో నట్యాః శివసూత్రధారసహచర్యాః ।
శ్రీవర్ధనోఽనులేపో ముఖస్య హాసః పునాత్వస్మాన్ ।। ౨౧౬ ।।
అధరప్రవాలశయనే నాసాభరణప్రభావిలాసిన్యా ।
రమమాణో హరరమణీహాసయువా హరతు నః శోకమ్ ।। ౨౧౭ ।।
అధరోష్ఠవేదికాయాం నాసాభరణాంశుశాబకైః సాకమ్ ।
కులమఖిలమవతు ఖేలన్నద్రిసుతాహాసబాలో నః ।। ౨౧౮ ।।
అనులేపనస్య వీప్సా ద్విర్భావః కుచతటీదుకూలస్య ।
హరతు హృదయవ్యథాం మే హసితం హరజీవితేశ్వర్యాః ।। ౨౧౯ ।।
గిరిశాఙ్గరాగభసితం స్వాగతవచసాఽభినన్దదాదరతః ।
గిరిజాలీలాహసితం గరీయసీం మే తనోతు ధియమ్ ।। ౨౨౦ ।।
దయితేన సఁల్లపన్త్యాః సహ తుహినమరీచిశిశుకిరీటేన ।
వాగమృతబుద్బుదోఽవ్యాదలసో మామగభువో హాసః ।। ౨౨౧ ।।
శుద్ధః కుచాద్రినిలయాదపి ముక్తాహారతో హరపురన్ధ్ర్యాః ।
వదనశ్రీప్రాసాదే విలసన్ హాసోఽలసోఽవతు మామ్ ।। ౨౨౨ ।।
వ్యర్థీభూతే చూతే గతవతి పరిభూతిమసితజలజాతే ।
అనితే సిద్ధిమశోకే కమలేఽపి గలజ్జయశ్రీకే ।। ౨౨౩ ।।
బహుధా బిభేద హృదయం హరస్య బాణేన యేన సుమబాణః ।
తదుమాలీలాహసితం మల్లీసుమమస్తు మే భూత్యై ।। ౨౨౪ ।।
అమలదరస్మితచిహ్నాస్తా ఏతాః సర్వమఙ్గలా ఆర్యాః ।
కమనీయతమాస్వసమాముపతిష్ఠన్తాముమాం దేవీమ్ ।। ౨౨౫ ।।