కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
అష్టమః స్తబకః - అనుష్టుబ్వృత్తమ్
“చరిత్రత్రయం” — అంటే “మూడు దివ్య చరిత్రలు” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఎనిమిదవ స్తబకం, సంప్రదాయంగా మహాకాళీ, మహాలక్ష్మీ/చండికా, కౌశికీ-మహాసరస్వతీ రూపాలతో సంబంధం కలిగిన దివ్యమాత యొక్క మూడు మహత్తర అవతారలీలలను గానం చేస్తుంది. మధు-కైటభుల సంహారం, మహాబలవంతుడైన మహిషాసురుని వధ, అనంతరం శుంభ, నిశుంభ మరియు వారి సైన్యాల నాశనం — ఈ మూడు ప్రధాన దేవీచరిత్రలు ఇందులో సంక్షిప్తంగా ప్రతిఫలిస్తాయి. అందువల్ల చరిత్రత్రయం అనే శీర్షిక నేరుగా సార్థకమవుతుంది. ఇరవై ఐదు శ్లోకాలలోనే దేవీ యొక్క మూడు మహాచరిత్రల సారాన్ని ముని నిక్షిప్తం చేసి, జగత్తులో ధర్మవ్యవస్థకు భంగం కలిగినప్పుడల్లా భిన్నభిన్న రూపాలను ధరించే పరమశక్తి ఒక్క ఉమాదేవియే అని ప్రతిపాదిస్తారు.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి వర్ణనాశైలి నాటకీయ శక్తితో ప్రత్యేకంగా ఆకట్టుకుంటుంది. యుద్ధకథలను కేవలం పునరుక్తి చేయకుండా, శత్రువుల భయంకర బలం ఎంతటిదో ముందుగా విస్తరించి చూపిస్తారు. దేవతలు, విశ్వాన్ని నియంత్రించే దైవశక్తులే వారి చేతిలో నిస్సహాయులైనట్లు చిత్రించడం ద్వారా, అనంతరం దేవి సాధించిన విజయం మరింత అసాధారణంగా ప్రతిభాసిస్తుంది. అదే సమయంలో ఉగ్రయుద్ధచిత్రణకు సమతుల్యంగా ఆమె అపూర్వ సౌందర్యం, తేజస్సు, కరుణ, మహిమలను కూడా వర్ణిస్తారు.
విశ్వాన్ని ఆవరించే యోగనిద్రరూపిణిగా మహాకాళీ, దేవతల సమష్టి తేజస్సు నుండి అవతరించిన చండికా, సంగ్రామంలో చాముండా మరియు శివదూతీ, శుంభ-నిశుంభులను సంహరించే కౌశికీ — ఇవన్నీ ఒకే ఉమాదేవి యొక్క విభిన్న దివ్యప్రకటనలుగా దర్శింపబడతాయి. ముగింపులో యశోదకు జన్మించి, వింధ్యపర్వతప్రాంతంలో విరాజిల్లే నందాదేవిని ప్రస్తావించడం ద్వారా, వివిధ దేవీ సంప్రదాయాలను ఒకే శక్తితత్త్వ దృష్టిలో ఏకీకరించే మునిగారి సమన్వయశక్తి మరింత స్పష్టమవుతుంది.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునికి ఉన్న పురాణసంప్రదాయం, దేవీమాహాత్మ్య పరంపర, వీరరస వర్ణన, సంక్షిప్త కథనశైలి, కవిచాతుర్యం మీదున్న పాండిత్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. సరళమైనప్పటికీ ప్రభావవంతమైన అనుష్టుభ్ ఛందస్సులో, విస్తారమైన పురాణఘట్టాలను కొన్ని స్మరణీయమైన దృశ్యాలలోనే కుదించి చెప్పగలుగుతారు. దేవతల నిస్సహాయతను, దేవి అజేయశక్తిని చూపించేందుకు వ్యంగ్యం, ఉపమానం, అతిశయోక్తి వంటి కవిసాధనాలను సమర్థంగా వినియోగిస్తారు.
దేవి యొక్క రక్షణశక్తి, సంహారశక్తి, విమోచనశక్తి — ఇవన్నీ చివరికి జగన్మాత ఉమాదేవి యొక్క పరమశక్తి ప్రకటనలే. ఈ విధంగా వీరరసపూరితమైనా, అంతర్లీనంగా గాఢభక్తితో నిండిన ఈ స్తబకం ద్వితీయ శతకానికి శక్తివంతమైన సమాప్తిగా నిలుస్తుంది.
అష్టమః స్తబకః - అనుష్టుబ్వృత్తమ్
చరిత్రత్రయమ్
తమసామభితో హన్తా చణ్డికాహాసవాసరః ।
సతాం హృదయరాజీవవికాసాయ ప్రకల్పతామ్ ।। ౧౭౬ ।।
యా నిద్రా సర్వభూతానాం యోగనిద్రా రమాపతేః ।
ఈడ్యతాం సా మహాకాలీ మహాకాలసఖీ సఖే ।। ౧౭౭ ।।
విరిఞ్చినా స్తుతే మాతః కాలి త్వం చేన్న ముఞ్చసి ।
మధుకైటభసంహారం కరోతు కథమచ్యుతః ।। ౧౭౮ ।।
వాసవః కాశనీకాశయశోలఙ్కృతదిఙ్ముఖః ।
మహోగ్రవిక్రమాద్యస్మాదాసీదాజౌ పరాఙ్ముఖః ।। ౧౭౯ ।।
యత్ప్రతాపేన సన్తప్తో మన్యే బాడబరూపభృత్ ।
భగవాననలోఽద్యాపి సి న్ధువాసం న ముఞ్చతి ।। ౧౮౦ ।।
కుర్వాణే భూతకదనం యస్మిన్విస్మితచేతసః ।
ఏష ఏవాన్తకో నాహమిత్యాసీదన్తకస్య ధీః ।। ౧౮౧ ।।
రణే యేనాతిరస్కృత్య త్యక్తో రాక్షస ఇత్యతః ।
చిరాయ హరిదీశేషు కోణేశః ప్రాప్తవాన్యశః ।। ౧౮౨ ।।
యన్నియన్తుమశక్తస్య కుర్వాణమసతీః క్రియాః ।
నియన్తురసతామాసీత్పాశినో మలినం యశః ।। ౧౮౩ ॥
బాహువీర్యపరాభూతో యస్య ప్రాయేణ మారుతః ।
బభూవ క్షణదాన్తేషు రతాన్తపరిచారకః ।। ౧౮౪ ।।
నిధీన్యేన జితో హిత్వా రాజరాజః పలాయితః ।
స్పష్టం బభాణ మాధుర్యం ప్రాణానామఖిలాదపి ।। ౧౮౫ ।।
యస్మిన్నుత్తరపూర్వస్యా దిశ ఏకాదశాధిపాః ।
కుణ్ఠా బభూవురాత్మీయకణ్ఠోపమితకీర్తయః ।। ౧౮౬ ।।
నిజశుద్ధాన్తకాన్తానామాననైరేవ నిర్జితమ్ ।
లలజ్జే యః పునర్జిత్వా శూరమానీ సుధాకరమ్ ।। ౧౮౭ ।।
బాలస్యేవ క్రీడనకైః ప్రవీరైర్యస్య ఖేలతః ।
లీలాకన్దుకధీరాసీద్దేవే దీధితిమాలిని ।। ౧౮౮ ।।
త్రియామాచరశుద్ధాన్తభ్రూవిలాసనివారణమ్ ।
విష్ణోః సుదర్శనం చక్రం యస్య నాపశ్యదన్తరమ్ ।। ౧౮౯ ।।
మహిషం తం మహావీర్యం యా సర్వసురదేహజా ।
అవధీద్దానవం తస్యై చణ్డికాయై నమో నమః ।। ౧౯౦ ।।
ముఖం తవాసేచనకం ధ్యాయం ధ్యాయం నిరన్తరమ్ ।
మృగేన్ద్రవాహే కాలేన మృడస్త్వన్ముఖతాం గతః ।। ౧౯౧ ।।
కార్త్తికీచన్ద్రవదనా కాలిన్దీవీచిదోర్లతా ।
అరుణామ్భోజచరణా జయతి త్రిరుచిః శివా ।। ౧౯౨ ।।
యత్తే కచభరః కాలో యద్బాహుర్లోకరక్షకః ।
యుక్తం ద్వయం శివే మధ్యస్త్వసన్నాకో న నాకరాట్ ।। ౧౯౩ ।।
స్వదేహాదేవ యా దేవీ ప్రదీపాదివ దీపికా ।
ఆవిర్బభూవ దేవానాం స్తువతాం హర్తుమాపదః ।। ౧౯౪ ।।
ధైర్యచాతుర్యగామ్భీర్యవీర్యసౌన్దర్యశాలినీమ్ ।
రత్నం నితమ్బినీజాతౌ మేనిరే యాం సురాసురాః ।। ౧౯౫ ।।
యదీయహుఙ్కృత్యనలే ధూమ్రాక్షోఽభవదాహుతిః ।
సమాప్తిం భీషణం యా వన్నైవావాప వికత్థనమ్ ।। ౧౯౬ ।।
చాముణ్డాశివదూత్యౌ యత్ కలే దారుణవిక్రమే ।
భక్షయామాసతుర్మూర్తీః కీర్తిభిః సహ రక్షసామ్ ।। ౧౯౭ ।।
యస్యాః శూలే జగామాస్తం యశః శుమ్భనిశుమ్భయోః ।
నమామి విమలశ్లోకాం కౌశికీం నామ తాముమామ్ ।। ౧౯౮ ।।
యశోదాగర్భజననాద్ యశోదాం గోకులస్య తామ్ ।
వన్దే భగవతీం నన్దాం విన్ధ్యాచలనివాసినీమ్ ।। ౧౯౯ ।।
అమ్బికాముపతిష్ఠన్తామేతాశ్చణ్డీమనుష్టుభః ।
ప్రసన్నాః సాధ్వలఙ్కారాః సిద్ధపద్మేక్షణా ఇవ ।। ౨౦౦ ।।