కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
ఏకాదశః స్తబకః - ఆర్యావృత్తమ్
“పాదాది-కేశాంత-వర్ణనం” — అంటే “పాదాల నుండి కేశాల వరకు దేవి దివ్యరూప వర్ణన” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ పదకొండవ స్తబకం, ముందున్న స్తబకంలోని వర్ణనాక్రమాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా తారుమారు చేస్తుంది. దేవి కమలపాదాల నుండి ప్రారంభించిన శ్రీ గణపతి ముని, క్రమంగా ఆమె పాదాలు, కాళ్లు, తొడలు, నడుము, నాభి, వక్షోజాలు, భుజాలు, చేతులు, కంఠం, ముఖం, లలాటం, మందహాసం, అధరాలు, నాసిక, నేత్రాలు, కర్ణాలు, చివరికి కేశాల వరకు ధ్యానాన్ని పైకి నడిపిస్తారు. అందువల్ల పాదాది-కేశాంత-వర్ణనం అనే శీర్షిక నిర్మాణపరంగానూ, భావపరంగానూ పూర్తిగా సముచితమైనది. ఈ శ్లోకాలు పాదం నుండి కేశం వరకు పైకి ఎదిగే దృశ్యధ్యానంగా రూపుదిద్దుకుని, దేవి ప్రతి అవయవాన్ని దివ్యసౌందర్యం, శక్తి, పోషణ, కరుణల ప్రకటనగా దర్శింపజేస్తాయి.
ఈ స్తబకాన్ని విశేషంగా ఆకట్టుకునే అంశం, మునిగారు దేవి శరీరసౌందర్య వర్ణనలోనే సంకేతార్థం మరియు దైవతత్త్వ సూచనలకు దర్శింపజేయడం. మూడు లోకాలనే దేవి శరీరంలో కవితాత్మకంగా స్థాపిస్తారు. ఆమె వక్షోజాలు గణపతి, స్కందులకే కాక సమస్త జగత్తుకూ అక్షయమైన పోషణనిచ్చే అమృతస్రోతస్సులుగా దర్శింపబడతాయి. ఆమె చేతుల స్వరూపాన్ని రాక్షసులు వారి శక్తి ద్వారా, సఖీజనులు వారి సౌందర్యం ద్వారా, ఋషులు వారి దానశీలత ద్వారా, శివుడు వారి సుకుమారస్పర్శ ద్వారా అనుభవించినట్లుగా ముని చిత్రిస్తారు. ఆమె ముఖం చంద్రుని, కమలాన్నీ మించిపోతుంది; ఆమె అధరాలు సాక్షాత్తు శివునిలోనూ శృంగారభావాన్ని రేకెత్తిస్తాయి; ఆమె నేత్రాలు సౌందర్యం, కరుణలకు నిలయాలుగా మారుతాయి. ఈ విధంగా దేవి రూపం కేవలం అలంకారసౌందర్యంగా కాకుండా, మాతృత్వం, శక్తి, రసం, విశ్వసార్వభౌమత్వం అన్నీ ఏకకాలంలో నిండిన విశ్వరూపదేహంగా ప్రతిష్ఠించబడుతుంది.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క విలోమక్రమ వర్ణన, బహుస్థర ఉపమాన నిర్మాణం, శ్లేషసదృశ సూచనాత్మకత, వ్యక్తీకరణ, చమత్కారపూర్వక అతిశయోక్తి మీదున్న అసాధారణ పట్టు స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ముందున్న కేశాది-పాదాంత స్తబకంలోని అనేక చిత్రాలకు ఇవి ప్రతిధ్వనులుగా లేదా పూరకరూపాలుగా నిలుస్తాయి. అయితే అదే దివ్యరూపాన్ని విరుద్ధదిశలో ధ్యానించినప్పటికీ, తన కవిత్వంలో ఎక్కడా పునరుక్తి అనిపించకుండా కొత్త భావసౌందర్యాన్ని సృష్టించడం మునిగారి విశిష్టత.
స్వేచ్ఛాయుతమైన, సులలితమైన ఆర్యా ఛందస్సు ద్వారా ఆయన సుకుమారత్వం, హాస్యం, శృంగారం, భక్తిని ఎంతో సహజంగా మేళవిస్తారు. ముగింపు శ్లోకంలో ఈ సమస్త కవిత్వాన్ని ఒకచోట సమీకరిస్తూ, దేవి పరమసౌందర్యాన్ని పాదాల నుండి కేశాల వరకు గానం చేసే ఆర్యా శ్లోకాలుగా పేర్కొంటారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం, ముందున్న కేశాది-పాదాంత-వర్ణనంతో కలిసి, ఒకే దివ్యమూర్తిని రెండు విరుద్ధ ధ్యానదిశలలో దర్శింపజేసే అద్భుతమైన పరస్పరపూరక కవితాజంటగా సంపూర్ణమవుతుంది.
ఏకాదశః స్తబకః - ఆర్యావృత్తమ్
పాదాదికేశాన్తవర్ణనమ్
ఝషకేతునా ప్రయుక్తః సమ్మోహనచూర్ణముష్టిరీశానే ।
దరహాసో ధరదుహితుః కరోతు భువనం వశేఽస్మాకమ్ ।। ౨౫౧ ।।
ఉపజీవద్భిః కాన్తేర్లేశాంస ్తే జగతి సున్దరైర్భావైః ।
ఉపమితుమఙ్గాని తవ ప్రాయో లజ్జేఽమ్బ యతమానః ।। ౨౫౨ ।।
అవతంసపల్లవతులాం బిభ్రాణం శ్రుతినతధ్రువః శిరసి ।
చరణం వ్రజామి శరణం వామం కామారిలలనాయాః ।। ౨౫౩ ।।
శఙ్కరనయనోన్మాదనమతిమధురం భాతి మతిమతా వర్ణ్యే ।
జఙ్ఘాయుగం భవత్యాః కుసుమపృషత్కస్య సర్వస్వమ్ ।। ౨౫౪ ।।
ఏకైకలోకనే ద్వయమన్యోన్యస్మరణహేతుతామేతి ।
దేవి భవస్య తవోరుః శుణ్డా చ గజేన్ద్రవదనస్య ।। ౨౫౫ ।।
నాకోఽవలగ్నమీశ్వరి కటిరవనిర్భోగినాం జగన్నాభిః ।
కుక్షౌ న కేవలం తే బహిరపి వపుషి త్రయో లోకాః ।। ౨౫౬ ।।
మన్యే మహాకృపాణం తవ వేణీమచలపుత్రి మదనస్య ।
అసిధేనుకాం విశఙ్కే నిశితతరాగ్రాం తు రోమాలిమ్ ।। ౨౫౭ ।।
ద్విరదవదనేన పీతం షడ్వదనేనాథ సకలభువనేన ।
అక్షయ్యక్షీరామృతమమ్బాయాః కుచయుగం జయతి ।। ౨౫౮ ।।
జగదమ్బ లమ్బమానా పార్శ్వద్వితయే తవాగలాద్భాతి ।
సాన్ద్రగ్రథితమనోజ్ఞప్రసూనమాలేవ భుజయుగలీ ।। ౨౫౯ ।।
జానన్తి శక్తిమసురాః సుషమాం సఖ్యో వదాన్యతామృషయః ।
మృదుతాం తవామ్బ పాణేర్వేద స దేవః పురాం భేత్తా ।। ౨౬౦ ।।
కమ్బుసదృగమ్బ జగతాం మణివేషోడుస్రజాకృతాకల్పః ।
కణ్ఠోఽనఘస్వరస్తే ధూర్జటిదోర్నయనకర్ణహితః ।। ౨౬౧ ।।
హరకాన్తే వదనం తే దర్శం దర్శం వతంసశీతాంశుః ।
పూర్ణోఽప్యవాప కృశతాం ప్రాయేణాసూయయా శుష్కః ।। ౨౬౨ ।।
చన్ద్రం రణాయ సకలా చపలాక్షీవదనజాతిరాహ్వయతామ్ ।
తం తు మహసా ముఖం తే మహేశకాన్తే జిగాయైకమ్ ।। ౨౬౩ ।।
వదనకమలం తవేశ్వరి కమలజయాద్దర్పితం సుధాభానుమ్ ।
నిర్జిత్య కమలజాతేరమలం మహదాజహార యశః ।। ౨౬౪ ।।
లావణ్యమరన్దాశా భ్రమద్భవాలోకబమ్భరం పరితః ।
ముగ్ధం ముఖారవిన్దం జయతి నగాధీశనన్దిన్యాః ।। ౨౬౫ ।।
శుద్ధేన్దుసారనిర్మితమాస్యార్ధం తే భవాని భాలమయమ్ ।
సకలరమణీయసారైర్నిర్మితమర్ధాన్తరం విధినా ।। ౨౬౬ ।।
వదనం తవాద్రిదుహితర్విజితాయ నతాయ శీతకిరణాయ ।
ద్వారపపదవీం ప్రదదావయమిహ దరహాసనామధరః ।। ౨౬౭ ।।
తే తే వదన్తు సన్తో నయనం తాటఙ్కమాలయం ముకుటమ్ ।
కవయో వయం వదామః సితమహసం దేవి తే హాసమ్ ।। ౨౬౮ ।।
బిమ్బాధరస్య శోభామమ్బాయాః కో ను వర్ణయితుమీష్టే ।
అన్తరపి యా ప్రవిశ్య ప్రమథపతేర్వితనుతే రాగమ్ ।। ౨౬౯ ।।
గణపతయే స్తనఘటయోః పదకమలే సప్తలోకభక్తేభ్యః ।
అధరపుటే త్రిపురజితే దధాసి పీయూషమమ్బ త్వమ్ ।। ౨౭౦ ।।
దృక్పీయూషతటిన్యాం నాసాసేతౌ వినిర్మితే విధినా ।
భాసాం భవతి శివే తే ముఖే విహారో నిరాతఙ్కః ।। ౨౭౧ ।।
కమలావిలాసభవనం కరుణాకేలీగృహం చ కమనీయే ।
హరదయితే వినతహితే నయనే తే జనని విజయేతే ।। ౨౭౨ ।।
సర్వాణ్యప్యఙ్గాని శ్రీమన్తి తవేన్దుచూడకులకాన్తే ।
కవినివహవినుతిపాత్రే శ్రోత్రే దేవి శ్రియావేవ ।। ౨౭౩ ।।
అపి కుటిలమలినముగ్ధస్తవ కేశః పుత్రి గోత్రసుత్రామ్ణః ।
బిభ్రత్సుమాని కాన్యపి హృదయం భువనప్రభోర్హరతి ।। ౨౭౪ ।।
చరణాదికున్తలాన్తప్రకృష్టసౌన్దర్యగాయినీరేతాః ।
అఙ్గీకరోతు శమ్భోరమ్భోజదృగాత్మజస్యార్యాః ।। ౨౭౫ ।।