కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
షడ్వింశః స్తబకః - దోధకవృత్తమ్
“అపీతకుచాంబా” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవై ఆరవ స్తబకం, అరుణాచల దివ్యమాతపై శ్రీ గణపతి ముని అత్యంత ఆత్మీయంగా రచించిన భక్తిగీతం. శోణగిరిలో విరాజిల్లే దేవిని ముని కేవలం ఒక స్థానిక ఆలయదేవతగా కాకుండా, వేదాలు అన్వేషించే, యోగులు ధ్యానించే అదే పరమ ఉమాదేవిగా దర్శిస్తారు. తరువాతి శ్లోకాలలో ఈ శీర్షిక మరింత గంభీరమైన అర్థాన్ని పొందుతుంది. అక్కడ అపీతకుచాంబా, గుహస్వరూపుడైన భగవాన్ రమణ మహర్షిని జ్ఞానపాలతో పోషించే జగన్మాతగా చిత్రించబడుతుంది. ఆమె స్తన్యం జ్ఞానరసంగా మారి, ఆ జ్ఞానసారంతో మహర్షిని సంపూర్ణంగా పరిపక్వుడిని చేస్తుంది. ముని ఎంతో ప్రేమపూర్వకమైన ఆత్మీయతతో, ఆ జ్ఞానపోషణలో కొంత తనకోసమూ నిలుపమని దేవిని ప్రార్థిస్తారు.
ఈ స్తబకం అరుణాచలక్షేత్రం, శ్రీచక్ర సంకేతం, శివశక్తి అభేదం, రమణ మహర్షి–గుహ తత్త్వసామ్యములను అత్యంత సుందరంగా సమన్వయపరుస్తుంది. అరుణాచలమే దేవి దేహంలోని ఒక భాగంలా భావించబడుతుంది; శివుని అగ్నిలింగమూ ఆమె శక్తికి వేరుగా ప్రకాశించలేదని సూచించబడుతుంది. శ్లోకాలు ఆలయమూర్తి, పవిత్రపర్వతం, సజీవగురు అనే మూడు స్థాయిల మధ్య ఎంతో సహజంగా ప్రవహిస్తాయి. జగన్మాతతో మునిగారి సంబంధం ఇక్కడ దాదాపు బాలభావాన్ని పొందుతుంది. ఆమె రమణుణ్ణి ఒడిలో ఉంచుకుంటూ, గణపతిని మాత్రం మళ్లీ మళ్లీ బయటకు పంపుతున్నావని ముని ప్రేమతో కూడిన స్వల్ప ఫిర్యాదును వ్యక్తం చేస్తారు. తన దైవకార్యాన్ని నిర్వర్తించడానికి పోషణ, అనుగ్రహం, శక్తి ప్రసాదించమని ఆమెను కోరుతారు. అందువల్ల ఈ స్తబకం అత్యంత వ్యక్తిగతమైన, ఆత్మకథాత్మకమైన స్వరాన్ని సంతరించుకుంటుంది.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క క్షేత్రమాహాత్మ్య జ్ఞానం, తంత్రపాండిత్యం, గురుతత్త్వదృష్టి, సంకేతార్థవ్యాఖ్యానం, భక్తిరసపూరితమైన హాస్యచాతుర్యం విశేషంగా ప్రతిఫలిస్తాయి. సంక్షిప్తమైన దోధక ఛందస్సు తాత్త్విక గాంభీర్యాన్నీ, జగన్మాతతో ప్రేమపూర్వక సంభాషణనూ సమాన సహజత్వంతో మోసుకుపోతుంది. పురాణగుహుడు, చారిత్రక రమణ మహర్షి, అగ్నిలింగస్వరూపమైన అరుణాచలం, పోషక జగన్మాత అయిన అపీతకుచాంబా — ఇవన్నీ ఒకే సమగ్ర ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో ఏకమవుతాయి.
అందువల్ల ఈ స్తబకం అరుణాచల దేవిపై ఒక భక్తిస్థోత్రం మాత్రమే కాదు; జగన్మాత, భగవాన్ రమణ మహర్షి, జ్ఞానప్రవాహం, మరియు తన స్వీయ ఆధ్యాత్మిక జీవితంతో మునిగారికి ఉన్న అంతరంగ సంబంధానికి హృదయస్పర్శమైన సాక్ష్యంగా కూడా నిలుస్తుంది.
షడ్వింశః స్తబకః - దోధకవృత్తమ్
అపీతకుచామ్బా
ఆగమవిన్మతికైరవిణీనాం బోధమజస్రమసౌ విదధానః ।
పాతు మహేశవధూవదనాంశో హాసశశీ సకలాని కులాని ।। ౬౨౬ ।।
ఆయతలోచనచుమ్బితకర్ణా దానయశోజితతోయదకర ్ణా ।
శోణనగేశమనః ప్రియవర్ణా నాశయతాజ్జగదార్తిమపర్ణా ।। ౬౨౭ ।।
వేదతురఙ్గవిలోచనభాగ్యం వేదశిరోనిచయైరపి మృగ్యమ్ ।
శోకవిదారిసుధాకిరణాస్యం శోణగిరౌ సమలోకి రహస్యమ్ ।। ౬౨౮ ।।
ముఞ్చ సమస్తమనోరథలాభే సంశయమద్య కరామలకాభే ।
దృక్పథమాప నగేన్ద్రతనూజా సోఽహమితః పరమన్తరంరాజా ।। ౬౨౯ ।।
శిల్పవిదః ప్రతిమాం ప్రవిశన్తీ స్వల్పవిదాం తరణాయ చకాస్తి ।
శోణధరాభృతి సమ్ప్రతి లబ్ధా హన్త చిరాదియమేవ మమామ్బా ।। ౬౩౦ ।।
భారతభూవలయేఽత్ర విశాలే సన్త్వనఘాని బహూని గృహాణి ।
ఆస్యవిగీతసుధాకరబిమ్బా శోణగిరౌ రమతేఽత్ర మదమ్బా ।। ౬౩౧ ।।
వారితసంశ్రితపాతకజాలా వారిధివీచినిరఙ్కుశలీలా ।
వారిజపత్రవిడమ్బననేత్రా వారణరాజముఖేన సపుత్రా ।। ౬౩౨ ।।
ఆయతవక్రఘనాసితకేశీ తోయజబాణరిపోర్హదయేశీ ।
కాశసుమాచ్ఛయశాః పరమైషా పాశభిదస్తు తవేన్దువిభూషా ।। ౬౩౩ ।।
పఙ్కజసమ్భవపూజితపాదా పఙ్కవినాశనపావననామా ।
కిఙ్కరకల్పలతా పరమేయం శఙ్కరనేత్రసుధా శరణం నః ।। ౬౩౪ ।।
చఞ్చలదృగ్వినతామరవల్లీ పఞ్చపృషత్కశరాసనఝిల్లీ ।
కాఞ్చనగర్భముఖప్రణుతేయం పఞ్చముఖప్రమదా శరణం నః ।। ౬౩౫ ।।
అమ్బ విధూయ భటాన్మదనాదీన్ నూపురనాదబిభీషికయైష ః ।
హన్త జహార బలేన మనో మే శోణనగాఙ్ఘ్రినివాసిని తేఽఙ్ఘ్రిః ।। ౬౩౬ ।।
కర్ణపుటే కురు ముగ్ధ మమోక్తిం ముఞ్చ ధనాదిషు మానససక్తిమ్ ।
శోణగిరీన్ద్రవధూపదభక్తిం శీలయ శీలయ యాస్యసి ముక్తిమ్ ।। ౬౩౭ ।।
జీర్ణతరే జరయాఽఖిలదేహే బుద్ధిబలం చ విలుమ్పతి మోహే ।
హన్త సవిత్రి తపన్మతిరన్తే సేవితుమిచ్ఛతి నా చరణం తే ।। ౬౩౮ ।।
తన్త్రవిదో నవయోని తు చక్రం శోణధరాధరరూపముశన్తి ।
అర్ధమముష్య వపుర్మదనారేరర్ధమగేన్ద్రసుతే తవ గాత్రమ్ ।। ౬౩౯ ।।
అస్తు నగేశ్వరనన్దిని లిఙ్గ తైజసమేతదిహాపి తవాంశః ।
వీతగుణస్య వినా తవ యోగం దేవి శివస్య కుతః ఖలు తేజః ।। ౬౪౦ ।।
స్థాపితమూర్తిరియం తవ నమ్యా పూజయితుం జగదీశ్వరి రమ్యా ।
శోణనగార్ధమిదం తవ రూపం కీర్తయితుం నగజే ధుతపాపమ్ ।। ౬౪౧ ।।
శోణన గార్ధతనోఽనిశమఙ్కే ధారయసేఽయి గుహం రమణాఖ్యమ్ ।
ఆగతమప్యయి హా ముహురమ్బోచ్చాటయసే గణపం నను కస్మాత్ ।। ౬౪౨ ।।
అఙ్కజుషే రమణాయ ను దాతుం మానవవేషధరాయ గుహాయ ।
శోణనగార్ధతనో బహు దుగ్ధం మాతరపీతకుచేహ విభాసి ।। ౬౪౩ ।।
పూర్ణసమాధివశాత్ స్వపిషి త్వం పీతమపీతకుచేఽమ్బ న వేత్సి ।
అఙ్కజుషా రమణేన సుతేన ప్రేక్ష్య యథేష్టమురోరుహదుగ్ధమ్ ।। ౬౪౪ ।।
జ్ఞానరసాహ్వయమమ్బ నిపీయ స్తన్యమసౌ రమణో మునిరాట్ తే ।
జ్ఞానమయోఽభవదీశ్వరి సర్వః పుష్యతి యేన తనుం హి తదాత్మా ।। ౬౪౫ ।।
ప్రీతిపదాయ పయోధరకుమ్భాత్ పార్వతి ధీమయదుగ్ధమపీతాత్ ।
అస్తు గుహాయ శివే బహు దత్తం కిఞ్చిదివేశ్వరి ధారయ మహ్యమ్ ।। ౬౪౬ ।।
ప్రౌఢమిమం యది వేత్సి తనూజం శైలసుతే మదవారి దధానమ్ ।
మాస్తుపయో వితరానఘమన్నం యేన దధాని మహేశ్వరి శక్తిమ్ ।। ౬౪౭ ।।
స్వార్జితమేవ మయా యది భోజ్యం సమ్మద ఏవ మమాఖిలమాతః ।
ఆశిషమగ్ర్యతమామయి దత్త్వా ప్రేషయ యాని జయాని ధరిత్రీమ్ ।। ౬౪౮ ।।
విద్యుతి విద్యుతి వీక్ష్యవిలాసా వీక్షితకర్మణి లక్ష్యరహస్యా ।
పార్వణచన్ద్రముఖీ లలితాఙ్గీ తైజసలిఙ్గసఖీ శరణం నః ।। ౬౪౯ ।।
మాతరపీతకుచేఽరుణశైలాధీశ్వరభామిని భామహనీయే ।
సాధు విధాయ సమర్పయతే తే దోధకమాల్యమిదం గణనాథః ।। ౬౫౦ ।।