కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
సప్తవింశః స్తబకః - శిఖరిణీవృత్తమ్
“ప్రచండచండీ” — అంటే “అత్యంత ఉగ్రశక్తిమయి చండీ” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవై ఏడవ స్తబకం, దుష్టశక్తులను సంహరించే, లోకాలను రక్షించే, ఆధ్యాత్మికశక్తిని మేల్కొలిపే దివ్యమాత యొక్క అప్రతిహత ఉగ్రస్వరూపాన్ని గానం చేస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని ఆమెను మహిషాసురుడు, శుంభుడు మరియు ఇతర విరోధశక్తుల వినాశనానికి కారణమైన జ్వలంత దైవశక్తిగా చిత్రిస్తారు; అదే సమయంలో శివుని ఆనందింపజేసే సుందర గౌరీగా కూడా దర్శింపజేస్తారు. పైకి భిన్నంగా కనిపించే ఈ రూపాలు వాస్తవానికి వేర్వేరు కావని ముని పదేపదే స్పష్టం చేస్తారు: దుర్గా, లలితా, కాళీ, గౌరీ, ప్రచండచండీ — ఇవన్నీ ఒకే పరాశక్తి యొక్క భిన్న ప్రకటనలు, కార్యం, భావం, విశ్వావసరానికి అనుగుణంగా మాత్రమే వాటి రూపభేదం కనిపిస్తుంది.
ఈ స్తబకం అక్కడితో ఆగకుండా, అదే శక్తి వివిధ దివ్య, వీరప్రకటనలలో ఎలా పనిచేస్తుందో కూడా చూపిస్తుంది. నరసింహుడు, పరశురాముడు, రాముడు మరియు ఇతర ధర్మరక్షకుల కార్యాలలోనూ ముని ఆమె శక్తినే దర్శిస్తారు; ఇంద్రునిలోను, వజ్రాయుధంలోను పనిచేసే శక్తిగా కూడా ఆమెను గుర్తిస్తారు. ఛిన్నమస్తా వంటి ఉగ్రదేవీరూపాలకు గంభీరమైన యోగార్థాన్ని కూడా అందిస్తారు. శిరఛ్ఛేదాన్ని సహస్రారస్థాయిలో పరిమితి ఛేదనగా, సుషుమ్నా ద్వారా శక్తి మేల్కొలుపుతో అనుసంధానిస్తారు. అందువల్ల ప్రచండచండీ అనే పేరు కేవలం కోపం లేదా సంహారాన్ని మాత్రమే సూచించదు; అది అధర్మం, అజ్ఞానం, అవరోధం, అంతరమలినతలను ఛేదించి పరివర్తన కలిగించే అపరిమిత చైతన్యశక్తిని సూచిస్తుంది.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క శాక్తతంత్రం, పురాణతత్త్వం, వైదిక సంకేతార్థం, యోగం, అవతారతత్త్వం, తాత్త్విక సమన్వయం మీదున్న అసాధారణ పట్టు స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. యుద్ధచిత్రీకరణ నుండి సూక్ష్మ పరతత్త్వానికి, విశ్వశక్తి నుండి అంతరంగ దహర తత్త్వానికి, భయంకర దేవీరూపాల నుండి శివశక్తి ఏకత్వానికి ఆయన ఎంతో సహజంగా ప్రయాణిస్తారు.
గంభీరమైన శిఖరిణీ ఛందస్సు ఈ స్తబకంలోని మహోన్నత ఉగ్రశక్తి, విస్తృతి, వేగానికి అత్యంత అనుకూలంగా నిలుస్తుంది. ముగింపు శ్లోకంలో ఈ శిఖరిణీ శ్లోకాలను నూతనమైన, ఉద్ధీపనకరమైన కవితలుగా సమర్పిస్తూ, అవి కవులను ఆనందింపజేయాలని, పండితసభలను సమృద్ధిచేయాలని, దివ్యమాతకు భక్తిశ్రద్ధలు కలిగిన కుటుంబాలకు ప్రేరణనివ్వాలని ముని కోరుతారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం ఉగ్రశక్తి, ధర్మరక్షణ, అంతరపరివర్తన, యోగరహస్యం, శివశక్తి ఏకత్వం అన్నింటినీ ఒకే దివ్యచండీ స్వరూపంలో ఏకం చేస్తుంది.
సప్తవింశః స్తబకః - శిఖరిణీవృత్తమ్
ప్రచణ్డచణ్డీ
విధున్వన్ధ్వాన్తాని ప్రతిదిశమధర్మం పరిహరఁ-
చ్ఛ్రియం వ్యాతన్వానస్సపది శమయన్ దుఃఖపటలమ్ ।
సహస్రారామ్భోజే ద్రవమసదృశం మే ప్రజనయన్
ప్రచణ్డాయాశ్చణ్డ్యాస్సితహసితలేశో విజయతే ।। ౬౫౧ ।।
అరీణాం శీర్షేషు జ్వలితదవకీలీన్ద్రసదృశం
వినమ్రాణాం శీర్షేష్వమృతకరబిమ్బేన తులితమ్ ।
విరోధిధ్వాన్తానాం తరుణతరణిప్రాభవహరం
ప్రచణ్డాయాశ్చణ్డ్యాశ్చరణమసతాం హన్తు విభవమ్ ।। ౬౫౨ ।।
భజే భాసాం శాలాం నిఖిలధిషణానాం జనిభువం
బలానామాధాత్రీం నిఖిలభువనేన్ద్రస్య దయితామ్ ।
భజన్తే యాం గీతైర్మధుసమయమాద్యత్పికవధూ-
కలాలాపా హృద్యైర్హయవదనపఙ్కేరుహదృశః ।। ౬౫౩ ।।
జ్వలన్తీ తేజోభిర్మహిషమథనే యా తవ తనుః
లసన్తీ లావణ్యైర్గిరిశరమణే యా తవ తనుః ।
వినా క్రోధప్రీతీ న కిమపి తయోర్భేదకమభూత్
తయోరాద్యా దుర్గా భవతి లలితాఽన్యా మునినుతే ।। ౬౫౪ ।।
సహస్రం భానూనాం భవతి దివసానామధిపతేః
సహస్రం శీర్షాణాం భవతి భుజగానామధిపతేః ।
సహస్రం నేత్రాణాం భవతి విబుధానామధిపతేః
సహస్రం బాహూనాం భవతి సమయే హైమవతి తే ।। ౬౫౫ ।।
ప్రసన్నో వక్త్రేన్దుర్న చ నయనయోః కోఽప్యరుణిమా
న కమ్పో బిమ్బోష్ఠే స్మితమపి లసత్కాశవిశదమ్ ।
సరోజాభః పాణిః కిణవిరహితః కోమలతమో
జ్వలచ్ఛూలం త్వాసీజ్జనని తవ శుమ్భాయ భయదమ్ ।। ౬౫౬ ।।
వధే శుమ్భస్యాసీత్తవ జనని యా కాచన తనుః
దధానాఽగ్ర్యాః శక్తీః శశికిరణసారోపమరుచిః ।
ఇమాం ధ్యాయం ధ్యాయం స్మరహరసఖి వ్యాకులమిదం
మనో మే విశ్రాన్తిం భజతి భజతాం కల్పలతికే ।। ౬౫౭ ।।
యది త్వం సంహారే పటురసి సవిత్రి త్రిజగత-
స్తదేతత్త్వాం యాచే సరసిరుహగర్భాదివినుతే ।
ఇమే మే పాప్మానో భగవతి నదన్తో బహువిధా-
స్తదేషు ప్రఖ్యాతం ప్రతిభయతమం దర్శయ బలమ్ ।। ౬౫౮ ।।
బిభే దోరః క్రోధాత్కనకకశిపోరబ్ధితనయా-
కుచగ్రావోల్లీఢైరతిశితశిఖైర్యః కిల నఖైః ।
త్వయా దత్తా శక్తిర్నరహరిశరీరాయ జగతాం
వినేత్రే పుంసేఽస్మై జనని రణరఙ్గస్థలరమే ।। ౬౫౯ ।।
అజేయస్త్రైలోక్యప్రకటితపతాకః పలభుజాం
బిడౌజా యత్కారాగృహపరిచయీ పఙ్క్తివదనః ।
సహస్రారం సాక్షాద్ధృతనరశరీరం తమజయత్
తవైవావేశేన ప్రియపరశురమ్బ ద్విజశిశుః ।। ౬౬౦ ।।
త్వదీయా సా శక్తిస్సకలజగదన్తేఽప్యనలసా
పురా కార్యస్యాన్తే తనయమయి హిత్వా నృపరిపుమ్ ।
అవిక్షత్కాకుత్స్థం దశముఖకులోన్మాథవిధయే
సహస్రాంశుం హిత్వా శశినమివ ఘస్రే గలతి భా ।। ౬౬౧ ।।
హృతే లోకవ్రాతే భగవతి భవత్యైవ స పురా-
మరిః కీర్తిం లబ్ధుం చతురమతిరాయాతి సమయే ।
త్వయా లోకత్రాణే జనని రచితే రాక్షసవధాద్
యశోఽవాప్తుం విష్ణుర్మిలతి చ కుతోఽ ప్యేష నిపుణః ।। ౬౬౨ ।।
స్వరూపం తే వజ్రం వియతి రజసాం సూక్ష్మమహసా-
ముపాధిస్తే స్తోమో భవతి చపలా కాఽపి తనుభా ।
అరుద్ధా తే వ్యాప్తిర్బలమఖిలదత్తం బలనిధేః
సహస్రాంశః స్వస్య ప్రభవసి సమస్తస్య చ శివే ।। ౬౬౩ ।।
యతః కాలవ్యాజాత్పచసి భువనం వైద్యుతమహః
ప్రభావాత్కాలీం త్వామయి విదురతః పణ్డితవరాః ।
ప్రభోః శస్త్రం భూత్వా దహసి యదరీన్వజ్రవపు షా
ప్రచణ్డాం చణ్డీం తద్భగవతి భణన్త్యక్షయబలే ।। ౬౬౪ ।।
అయి త్వామేవేన్ద్రం కథయతి మునిః కశ్చిదజరే
త్వయా శస్త్రాఢ్యం తం భణతి తు పరస్తత్త్వవిదృషిః ।
యువాం మాతాపుత్రౌ భగవతి విభాజ్యౌ న భవత-
స్తతో ధీనాం ద్వేధా విబుధజనగోష్ఠీషు గతయః ।। ౬౬౫ ।।
వికుర్వాణా విశ్వం వివిధగుణభేదైః పరిణమద్
విధున్వానా భావాన్ భువనగతిరోధాయ భవతః ।
వితన్వానా శర్వం చలవదచలం కాచిదవితుం
విచిన్వానా జన్తోః కృతలవమపీశా విజయతే ।। ౬౬౬ ।।
ప్రభా భానోర్యద్వద్భవసి సకలస్యాపి తపనీ
ప్రచణ్డా శక్తిః సత్యఖిలభువనేశస్య తపతః ।
సుధాంశోర్జ్యోత్స్నేవ ప్రమదయసి చేతః ప్రవిశతో
భవన్తీ భూతాదేర్దహరకుహరం మోదలహరీ ।। ౬౬౭ ।।
ప్రచణ్డా గౌరీ వా త్వమసి వసురుద్రార్కవినుతే
స భీమః శమ్భుర్వా విభురభయదః పాదసుహృదామ్ ।
తయోరేకం రూపం తవ సహవిభోః ఖేలతి మహ-
త్యముష్మిన్నాకాశే ధవలమహసి క్రీడతి పరమ్ ।। ౬౬౮ ।।
విభక్తా యా ద్వేధా త్వమసి గగనే శీతమహస-
స్తథా రమ్యే బిమ్బే జ్వలితలలితస్త్రీతనువిధా ।
తయోర్నూహీశానే జనని కతమా మే జననభూః
పురాజన్మన్యాసీద్వికటమథవోగ్రైవ సుషువే ।। ౬౬౯ ।।
దృశోర్భేదాద్ దృష్టేర్న భవతి భిదా కాఽపి కరయో-
ర్న భేదాద్భిన్నం స్యాత్కృతమభివిమానైక్యవశతః ।
భిదా తన్వోరేవం న భవతి భిదాయై తవ శివే
వియద్దేశే చణ్డ్యాం సితమహసి గౌర్యాం చ భవతి ।। ౬౭౦ ।।
తవ చ్ఛిన్నం శీర్షం విదురఖిలధాత్ర్యాగమవిదో
మనుష్యాణాం మస్తే బహులతపసా యద్విదలితే ।
సుషుమ్నాయాం నాడ్యాం తనుకరణసమ్పర్కరహితా
బహిశ్శక్త్యా యుక్తా విగతచిరనిద్రా విలససి ।। ౬౭౧ ।।
ఉతాహో తన్వఙ్గ్యాం భృగుకులవిధాత్ర్యాం పితృగిరా
తనూజేనచ్ఛిన్నే శిరసి భయలోలాక్షి నలినే ।
న్యధాస్తేజో భీమం నిజమయి యదక్షుద్రమనఘం
తదాహుస్త్వామమ్బ ప్రథితచరితే కృత్తశిరసమ్ ।। ౬౭౨ ।।
హుతం ధారాజ్వాలాజటిలచటులే శస్త్రదహనే
తపస్విన్యాః కాయం భగవతి యదాఽమ్బ త్వమవిశః ।
తదా తస్యాః కణ్ఠప్రగలదసృజః కృత్తశిరసః
కబన్ధేన ప్రాప్తో భువనవ ినుతః కోఽపి మహిమా ।। ౬౭౩ ।।
నిధేస్త్వత్తో హృత్వా భగవతి న లజ్జే భువి సృజన్
రసక్షోణీర్వాణీస్త్వదమలయశస్సౌరభజుషః ।
నృపోద్యానాత్సూనోత్కరమపహరన్ భక్తినటనం
వితన్వానస్తస్మై ముహురుపహరఁత్సేవక ఇవ ।। ౬౭౪ ।।
దధానాస్సన్తోషం మనసి సుకవీనామతితరాం
దదానాః ప్రత్యగ్రం విబుధసదసే భావమలఘుమ్ ।
కులానాముత్సాహం సపది విదధానాశ్శివవధూ-
పరాణాం శోభన్తాం జగతి శిఖరిణ్యో గణపతేః ।। ౬౭౫ ।।