కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
అష్టావింశః స్తబకః - వసన్తతిలకావృత్తమ్
“రేణుకాది-వర్ణనం” — అంటే “రేణుకాదేవి మరియు దేవి యొక్క ఇతర రూపాల వర్ణన” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవై ఎనిమిదవ స్తబకం, పరశురాముని తల్లి- పవిత్రమైన, ఉగ్రస్వరూపిణి రేణుకాదేవితో ప్రారంభమై, అనంతరం దివ్యమాత యొక్క అనేక రూపాల మహిమను విస్తృతంగా గానం చేస్తుంది. రేణుకాదేవి శిరఛ్ఛేదానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ ఘట్టాన్ని ముని తిరిగి ప్రస్తావించి, తన ప్రత్యేకమైన ధైర్యవంతమైన వ్యాఖ్యానంతో దాని బాహ్యకథనాన్ని, అంతర్లీన ఆధ్యాత్మిక సంకేతార్థాన్ని వేరు చేసి చూపిస్తారు. అక్కడి నుండి అంబికా, భద్రా, పార్వతీ తదితర దేవీరూపాల ప్రార్థనలకు శ్లోకాలు విస్తరించి, చివరికి సుందరీ, ధూమావతీ, భువనేశ్వరీ, కాళీ, తారా, భైరవీ, బగళాముఖీ, కమలా వంటి అనేక మహాశక్తి రూపాలతో దేవిని ఏకీకరిస్తాయి. అందువల్ల రేణుకాది-వర్ణనం అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. రేణుకాదేవి ఈ స్తబకానికి ఆరంభబిందువైనా, చివరికి ఇది జగన్మాత యొక్క అనేక రూపాలు, శక్తులు, కార్యాలను సమగ్రంగా ఆలింగనం చేస్తుంది.
తరువాతి శ్లోకాలలో మునిగారి వ్యక్తిగత ప్రార్థనాస్వరము మరింత గాఢంగా వినిపిస్తుంది. అంధకారం, దురదృష్టం, పాపం, నిస్సహాయతల నుండి విముక్తి కోసం ఆయన పదేపదే జగన్మాత పాదాలలో శరణు కోరుతారు. ఈ ప్రార్థన తనకోసమే కాకుండా, తన కుటుంబం మరియు దేశం క్షేమం కోసం కూడా విస్తరిస్తుంది. దేవి పాదాలు ఇక్కడ పరమరక్షణకు ప్రధాన ప్రతీకగా మారుతాయి. ఒకే పరాశక్తి తన కార్యానుసారం ఉగ్రంగా, సౌమ్యంగా, స్వర్ణవర్ణంగా, చంద్రశుభ్రంగా, కృష్ణవర్ణంగా, రక్తవర్ణంగా, మాతృస్వరూపిణిగా లేదా భయంకరరూపిణిగా వ్యక్తమవుతుందని ఆమె అనేక రూపాలు తెలియజేస్తాయి. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం పురాణకథనం, శాక్తతత్త్వం, వ్యక్తిగత శరణాగతి, విశ్వకళ్యాణ ప్రార్థనలను ఒకే ప్రవాహంలో మేళవిస్తుంది. తద్వారా ఉమా సహస్రం మొత్తం తిరిగి సమస్తోద్ధరణకు ఏకైక ఆశ్రయం మరియు మూలభక్తి కేంద్రమైన జగన్మాత వద్దకు చేరుతుంది.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క పురాణసంప్రదాయం, శాక్తతంత్రం, సంకేతార్థవ్యాఖ్యానం, మంత్రదేవతా సంప్రదాయాలు, గాఢమైన భక్తికవిత్వం, విశాల పాండిత్యం స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. గంభీరమైన వసంతతిలకా ఛందస్సు ముగింపుకు లాలిత్యంతో పాటు మహత్తరమైన గాంభీర్యాన్ని అందిస్తుంది. కథనవిశ్లేషణ నుండి దైవతత్త్వానికి, అక్కడి నుండి ప్రత్యక్ష ప్రార్థనకు శ్లోకాలు ఎంతో సహజంగా ప్రవహిస్తాయి.
చివరికి దేవి యొక్క అనేక రూపాలను విశాలమైన దృశ్యంగా సమీకరించి, ఈ శ్లోకాలు సజ్జనుల దుఃఖాలను తొలగించాలి, దుష్కర్మలలో ఆసక్తి కలవారి నిర్లక్ష్యాన్ని కదిలించాలి అనే మంగళకాంక్షతో ముని ముగిస్తారు.
అష్టావింశః స్తబకః - వసన్తతిలకావృత్తమ్
రేణుకాదివర్ణనమ్
అన్తర్వలక్షపరిధిభ్రమమాదధానో వక్త్రస్య పూర్ణతుహినద్యుతిమణ్డలస్య ।
హాసః కరోతు భవతాం పరమం ప్రమోదం శుద్ధాన్తపఙ్కజదృశః ప్రమథేశ్వరస్య ।। ౬౭౬ ।।
సమ్మోహనాని తుహినాంశుకలాధరస్య సఞ్జీవనాని సరసీరుహసాయకస్య ।
సన్దీపనాని వినతేషు జనేషు శక్తేః సంహర్షణాని మమ సన్తు శివాస్మితాని ।। ౬౭౭ ।।
పాపాని మే హరతు కాచన కృత్తశీర్షా మాతా పదామ్బుజభుజిష్యవితీర్ణహర్షా ।
యా భక్తలోకవరదానవిధౌ వినిద్రా వాసం కమణ్డలుధునీపులినే కరోతి ।। ౬౭౮ ।।
షష్ఠావతారజననావనిరేకవీరా భీమా ధునోతు దురితాని గణాధిపస్య ।
యా భక్తరక్షణవిధావతిజాగరూకా పుణ్యే కమణ్డలుధునీపులినే చకాస్తి । । ౬౭౯ ।।
ఛేదాయ చేద్ గతరజా మునిరాదిదేశ చిచ్ఛేద చేద్బహుగుణస్తనయః సవిత్రీమ్ ।
దాహ్యం శరీరమఖిలప్రభురీశశక్తిః యద్యావివేశ చ కథా పరమాద్భుతేయమ్ ।। ౬౮౦ ।।
పుత్రః ప్రియస్తవ శిరః సహసా చకర్త కృత్తా చ హర్షభరితా భవతీ ననర్త ।
నో తస్య పాపమపి నో తవ కాఽపి హానిః నాశోఽస్య హా భుజభువామభవద్విపాకః ।। ౬౮౧ ।।
అమ్బైవ సా సురభిరర్జునభూపతిర్యాం వీర్యాజ్జహార స చ భార్గవ ఆజహార ।
తస్యా హతేః పరగృహస్థితిరేవ హేతుః గన్ధర్వదర్శనకథా రిపుకల్పితైవ ।। ౬౮౨ ।।
ఛిన్నాని నో కతి శరీరభృతాం శిరాంసి తత్పూజ్యతే జగతి రైణుకమేవ శీర్షమ్ ।
కృత్తాః కలేవరవతాం కతి నాభయో న చేతో ధినోతి సురభిర్మృగనాభిరేకః ।। ౬౮౩ ।।
ప్రాణా వసన్తి శిరసా రహితే శరీరే లీలాసరోజతి శిరస్తు కరేఽస్య కృత్తమ్ ।
తన్నిఘ్నమేతదఖిలం చ ధియైవ ధీరాః పశ్యన్తు నన్దనగరే తదిదం విచిత్రమ్ ।। ౬౮౪ ।।
ప్రాణేశ్వరీ విధిపురే లసతః పురారేరఙ్గీకరోతు శరణాగతిమమ్బికా మే ।
లబ్ధం నిపీయ యదురోరుహకుమ్భదుగ్ధం సమ్బన్ధమూర్తిరభవత్కవిచక్రవర్తీ ।। ౬౮౫ ।।
అప్రాప్య లోకరచనావనపాతనేషు యస్యాస్త్రయోఽపి పురుషాః కరుణాకటాక్షమ్ ।
నైవేశతే కిమపి సా జగదేకమాతా భద్రా పరా ప్రకృతిరస్త్వఘనాశినీ నః ।। ౬౮౬ ।।
రాకా ప్రబోధశశినో హృదయోదయస్య నౌకా విపజ్జలనిధౌ పతతాం జనానామ్ ।
వేదధ్వజస్య లలితా త్రిరుచిః పతాకా కాచిన్మమాస్తు శరణం శివమూలటీకా ।। ౬౮౭ ।।
మౌలౌ మహేన్ద్రసుదృశస్సుమనోనికాయసంశోభితే సదసి మాన్య ఇవాభిజాతః ।
రేణుశ్చ యచ్చరణభూర్లభతేఽగ్రపీఠం త్రాణాయ సా భవతు భూతపతేర్వధూర్నః ।। ౬౮౮ ।।
అమ్బావృణోతి పరితోఽప్యయమన్ధకారో నాత్మానమేవ మమ కిం తు కులం చ దేశమ్ ।
శీఘ్రం మదీయహృదయోదయపర్వతాగ్రే శ్రీమానుదేతు తవ పాదమయూఖమాలీ ।। ౬౮౯ ।।
కష్టం ధునోతు మమ పర్వతపుత్రికాయాః ప్రత్యగ్రపఙ్కరుహబాన్ధవకాన్తికాన్తమ్ ।
అమ్భోరుహాసనముఖామరమౌలిరత్నజ్యోతిర్విశేషితగుణం చరణారవిన్దమ్ ।। ౬౯౦ ।।
జ్యాశిఞ్జితాని సమరే గిరిశం జిగీషోః కామస్య హంసనివహస్య నిమన్త్రణాని ।
ధున్వన్తు మే విపదమద్రికుమారికాయాః పాదారవిన్దకటకక్వణితాని తాని ।। ౬౯౧ ।।
యః సర్వలోకమథనం మహిషం జిగాయ యస్యైవ కర్మ దమనం చ తదన్తకస్య ।
నారీనరాకృతిభృతో మహసస్తమఙ్ఘ్రిం మఞ్జీరనాదమధురం శరణం వ్రజామి ।। ౬౯౨ ।।
ఆపన్మహోగ్రవిషరాశినిమగ్నమేతం దీనం త్వదీయచరణం శరణం ప్రపన్నమ్ ।
ఉద్ధర్తుమమ్బ కరుణాపరిపూర్ణచిత్తే విత్తేశమిత్రకులనారి తవైవ భారః ।। ౬౯౩ ।।
లోకాధిరాజ్ఞి పతితం విపదన్ధకూపే సంరుద్ధదృష్టిమభితస్తిమిరచ్ఛటాభిః ।
మాతః సముద్ధర కృపాకలితే మృడాని పుత్రం కరేణ జగతామభయఙ్కరేణ ।। ౬౯౪ ।।
అస్య త్వదీయపదపఙ్కజకిఙ్కరస్య దుర్భాగ్యపాకవిఫలీకృతపౌరుషస్య ।
ప్రాణేశ్వరి ప్రమథలోకపతేరుపాయం వీక్షస్వ తారణవిధౌ నిపుణే త్వమేవ ।। ౬౯౫ ।।
మృత్యుఞ్జయోరుమణిపీఠతటే నిషణ్ణే తాటఙ్కకాన్తిబహులీకృతగణ్డశోభే ।
మాణిక్యకఙ్కణలసత్కరవారిజాతే జాతే కులాచలపతేర్జహి పాతకం నః ।। ౬౯౬ ।।
కిం తే వపుర్జనని తప్తసువర్ణగౌరం కామారిమోహిని కిమిన్దుకలావలక్షమ్ ।
పాకారినీలమణిమేచకకాన్త్యుతాహో బన్ధూకపుష్పకలికారుచి వా స్మరామి ।। ౬౯౭ ।।
త్వం సున్దరీ నృపతిజాతిజితస్త్వమమ్బా ధూమావతీ త్వమజరే భువనేశ్వరీ త్వమ్ ।
కాలీ త్వమీశ్వరి శుకార్భకధారిణీ త్వం తారా త్వమాశ్రితవిపద్దలనాసిధారా ।। ౬౯౮ ।।
త్వం భైరవీ భగవతీ బగలాముఖీ త్వం రామా చ సా కమలకాననచారిణీ త్వమ్ ।
కైలాసవాసినయనామృతభానురేఖే కో వేద తే జనని జన్మవతాం విభూతీః ।। ౬౯౯ ।।
ధున్వన్తు సర్వవిపదః సుకృతప్రియాణాం ధున్వన్తు చాఖిలసుఖాన్యఘలాలసానామ్ ।
ఆవర్జ్య భూరికరుణం పురజిత్తరుణ్యా శ్చిత్తం వసన్తతిలకాః కవిభర్తురేతాః ।। ౭౦౦ ।।
।। సమాప్తం చ సప్తమం శతకమ్ ।।