కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
ఏకోనత్రింశః స్తబకః- మదలేఖావృత్తమ్

“నవవిధ-భజనం” — అంటే “తొమ్మిది విధాల భక్తి” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ఇరవై తొమ్మిదవ స్తబకం, ఉమాదేవి ఉపాసనను అనేక పరస్పరపూరక రూపాలలో పరిచయం చేస్తుంది. ఆమె దివ్యచరిత్రలను వినడం, వాటిని స్తుతించడం, ఆమెను స్మరించడం, ఆమె రూపాన్ని ధ్యానించడం, ఆమె పాదాలను సేవించడం మరియు పూజించడం, నమస్కరించడం, తనను తాను సమర్పించుకోవడం, ఆమెపై అచంచలమైన ప్రేమను పెంపొందించుకోవడం — ఇవన్నీ భక్తి యొక్క విభిన్న మార్గాలుగా ప్రతిపాదించబడతాయి. శ్లోకాలు పదేపదే జగన్మాత పాదకమలముల వైపు తిరుగుతాయి; అవే భక్తునికి అత్యంత సులభంగా చేరగల, అత్యంత శక్తివంతమైన ఆశ్రయంగా చిత్రించబడతాయి. ఆమె పాదసేవ పాపాన్ని నశింపజేస్తుంది, జీవితాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది, బలం, ఐశ్వర్యం ప్రసాదిస్తుంది, చివరికి విముక్తికి దారి తీస్తుంది. అందువల్ల నవవిధ-భజనం అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ముని దృష్టిలో భజనం అనేది ఒకే క్రియ కాదు; వాక్కు, స్మృతి, మనస్సు, శరీరం, భావోద్వేగం, శరణాగతి — అన్నింటినీ ఆవరించే బహుముఖ సాధన.
ఈ స్తబకంలోని ప్రధానమైన అంతర్దృష్టి ఏమిటంటే, భక్తి మనస్సులోని సాధారణ ప్రవృత్తులను అణచివేయకుండా వాటినే ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో పరివర్తితం చేస్తుంది. ఆశ, కోరిక, ఆసక్తి, అనురాగం, ప్రేమ — ఇవన్నీ తప్పనిసరిగా త్యజించాల్సినవే కావు; అవి శర్వాణి వైపు మళ్లినప్పుడు ఆధ్యాత్మికోన్నతికి శక్తులుగా మారుతాయి. రతి అనే ఒకే ఆంతర్యచలనం తన ఆశ్రయవిషయాన్ని బట్టి విభిన్న రూపాలను స్వీకరించి, భిన్న ఫలితాలను ఇస్తుందని ముని స్పష్టంగా సూచిస్తారు.
లోకవిషయాలపై ఆసక్తి పరిమిత ఫలాలను ఇస్తే, జగన్మాత పాదాలపై భక్తి, భుక్తి మరియు ముక్తి — జీవితంలో శ్రేయస్సు, పరిపూర్ణతతో పాటు అంతిమ విముక్తి — రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుంది. ఈ అర్థంలో ఈ స్తబకం భక్తిమార్గాన్ని మాత్రమే బోధించదు; మనస్సులోని ప్రేమ, కోరిక, ఆసక్తి ఎలా ఆధ్యాత్మికశక్తులుగా మారగలవో చూపించే సంక్షిప్తమైన భక్తి-మనోవిజ్ఞానాన్ని కూడా అందిస్తుంది.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి రచనాశైలి ప్రత్యక్షమైనది, ఆచరణాత్మకమైనది, అనేక సందర్భాలలో ఎంతో ఆత్మీయమైన సంభాషణలా ఉంటుంది. తన నాలుకను, మనస్సును, ఆశను, కోరికను స్వతంత్ర వ్యక్తుల్లా సంబోధిస్తూ, అవన్నీ దేవి వైపు తిరగాలని ఆజ్ఞాపిస్తారు. సంక్షిప్తమైన మదలేఖా ఛందస్సులో ఈ ఉపదేశాలు సులభంగా స్మరణలో నిలిచే సూక్తిసదృశ లయను పొందుతాయి. భక్తిశాస్త్రం, మానసిక అవగాహన, నైతిక నియమం, ఆత్మీయ భక్తిసంభాషణలను భారంగా అనిపించకుండా ఒకే ప్రవాహంలో కలపడం మునిగారి ప్రత్యేక నైపుణ్యం.
ముగింపు శ్లోకంలో భక్తిరసంతో నిండిన ఈ మదలేఖా శ్లోకాలను హేరంబుడే జగన్మాత ఆనందార్థం సమర్పిస్తున్నట్లుగా ముని భావిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం భక్తిని కేవలం పూజాక్రియగా కాకుండా, మనిషి సమస్త ఆంతర్య శక్తులను దేవి వైపు మళ్లించే సంపూర్ణ జీవనసాధనగా ప్రతిష్ఠిస్తుంది.
అష్టమం శతకమ్
ఏకోనత్రింశః స్తబకః - మదలేఖావృత్తమ్
నవవిధభజనమ్
ఆయుష్యా భువనానాం చక్షుష్యాస్త్రిపురారేః ।
కుర్వన్తు ప్రమదం నః పార్వత్యాః స్మితలేశాః ।। ౭౦౧ ।।
నాత్యర్ఘాణి నిరర్థం నేతవ్యాని దినాని ।
అమ్బాయాశ్చరితాని శ్రోతవ్యాన్యనఘాని ।। ౭౦౨ ।।
ఉద్యోగం కురు జిహ్వే సంహర్తుం దురితాని ।
పూతాన్యద్రిసుతాయాః కీర్త్యన్తాం చరితాని ।। ౭౦౩ ।।
శ్రీసక్తిర్వినివార్యా చిన్తా కాఽపి న కార్యా ।
నిత్యం చేతసి ధార్యా దీనానాం గతిరార్యా ।। ౭౦౪ ।।
జ్ఞాతుం యా గదితుం యా శ్రోతుం యా శ్వసితుం యా ।
ద్రష్టుం యాఽన్తరశక్తిస్తిష్ఠాత్ర స్మృతిరేషా ।। ౭౦౫ ।।
విభ్రాజీనశతాభం బిభ్రాణం శిరసీన్దుమ్ ।
స్మర్తవ్యం జగదమ్బారూపం వా ధుతపాపమ్ ।। ౭౦౬ ।।
యేషాం స్యాత్పరితప్తం ప్రాయశ్చిత్తమఘేన ।
రుద్రాణీపదసేవా ప్రాయశ్చిత్తమమీషామ్ ।। ౭౦౭ ।।
తద్దీప్తం పదయుగ్మం సేవే యత్ర భవన్తి ।
అఙ్గుల్యో దశ భానోర్భానూనాం శతకాని ।। ౭౦౮ ।।
నో చేత్ కుప్యసి కిఞ్చిద్ యాచే వాచమతీతే ।
సేవాం మాతరురీకుర్విష్టం మే కురు మా వా ।। ౭౦౯ ।।
శర్వాణీచరణార్చాపీఠం పీవరకాణామ్ ।
వధ్యస్థానమిదం స్యాదుగ్రాణాం దురితానామ్ ।। ౭౧౦ ।।
స్కన్దామ్బాపదపీఠస్పృష్టం చేద్బలమాప్తమ్ ।
ఏకైకం సుమమంహస్వేకైకం కులిశం స్యాత్ । । ౭౧౧ ।।
అమ్భోజోపమమఙ్ఘ్రిం శమ్భోః పట్టమహిష్యాః ।
అంహస్సంహతిముగ్రాం సంహర్తుం ప్రణమామః ।। ౭౧౨ ।।
యే కాలీపదవేషం నాలీకం ప్రణమన్తి ।
నైషాం కిఞ్చిదశక్యం నాలీకం మమ వాక్యమ్ ।। ౭౧౩ ।।
వాసస్తేఽత్ర సమాప్తః పఙ్కేతో వ్రజ దూరమ్ ।
కాలీం శఙ్కరనారీం కాలేఽస్మిన్ ప్రణమామః ।। ౭౧౪ ।।
ఆశా రే తదవస్థా భూభాగనటతస్తే ।
కామానాం క్వ ను పారః కామారేర్నమ నారీమ్ ।। ౭౧౫ ।।
ధన్యాస్తే తుహినాద్రేః కన్యాం యే ప్రణమన్తి ।
అన్యానున్నతశీర్షాన్ మన్యే వన్యలులాయాన్ ।। ౭౧౬ ।।
పాదామ్భోజముమాయాః ప్రాజ్ఞాస్సమ్ప్రణమన్తః ।
గృహ్ణన్తి శ్రియమస్మిన్ రాజన్తీం నిజశక్త్యా ।। ౭౧౭ ।।
మన్దారాద్రిసుతాఙ్ఘ్రీ దాతారౌ సదృశౌ స్తః ।
ఉత్కణ్ఠైః ఫలమాద్యాదన్యస్మాన్నతకణ్ఠైః ।। ౭౧౮ ।।
కాలస్యాపి విజేతుః శర్వాణ్యాశ్చరణస్య ।
ఏషోఽహం కవిలోకక్ష్మాపాలోఽస్మి భుజిష్యః ।। ౭౧౯ ।।
రక్తే దర్శయ రాగం రుద్రాణీపదపద్మే ।
చేతః పుష్యతి శోభాం సారస్సారవతోఽగ్రే ।। ౭౨౦ ।।
సంశోధ్యాగమజాలం సారాంశం ప్రవదామః ।
స్కన్దామ్బాపదభక్తిర్భుక్త్యై చాథ విముక్త్యై ।। ౭౨౧ ।।
వాత్సల్యం గతిహీనేష్వాయుష్యం సుకృతస్య ।
భూయోభిః సహ సఖ్యం శ్రీహేతుష్విహ ముఖ్యమ్ ।। ౭౨౨ ।।
శ్లాఘ్యం పుష్యతి కామం ప్రేమా స్వప్రమదాయామ్ ।
శర్వాణీపదభక్తిర్నిత్యాయ ప్రమదాయ ।। ౭౨౩ ।।
ఏకైవం బహుభేదా భిన్నత్వాద్విషయాణామ్ ।
రత్యాఖ్యా ద్రుతి రన్తః సా సూతే ఫలభేదాన్ ।। ౭౨౪ ।।
హర్షం కఞ్చన మాతుర్మత్తో భక్తిభరేణ ।
తన్వన్నేష విధత్తాం హేరమ్బో మదలేఖాః ।। ౭౨౫ ।।
