కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
త్రింశః స్తబకః - ప్రమాణికావృత్తమ్
“మానసపూజా” — అంటే “మనస్సులో జరిగే అంతరారాధన” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పైవ స్తబకం, సాధకుని సంపూర్ణ అంతర్జీవితాన్నే ఉమాదేవికి సమర్పించే పూజగా రూపాంతరం చేస్తుంది. నశ్వరమైన ఇంద్రియవిషయాల నుండి మనస్సును ఉపసంహరించి, శుద్ధహృదయంలో దేవిని ఆరాధించమని ముని ఉపదేశిస్తారు. బాహ్యపూజలోని ప్రతి ఉపచారాన్నీ ఒక్కొక్కటిగా అంతర్ముఖం చేస్తారు: ఆంతర్య పద్మం ఆమె ఆసనం అవుతుంది; భక్తి పాద్యంగా, మనోనిర్మలత్వం అర్ఘ్యంగా, సహస్రారం నుండి ప్రవహించే అమృతం అభిషేకజలంగా, శరీరం వస్త్రంగా, నాడి యజ్ఞోపవీతంగా, ఆత్మజ్ఞానం గంధంగా, ప్రాణం నిరంతర పూజకుడిగా, శుభసంస్కారాలు ధూపంగా, మేల్కొన్న జ్ఞానం దీపంగా మారుతాయి. అందువల్ల మానసపూజా అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఇది బాహ్యకర్మను కేవలం ఊహలో పునరావృతం చేయడం కాదు; సమస్త పూజావిధానాన్ని చైతన్యంలోనే పునర్నిర్మించే సంపూర్ణ అంతర్యాగం.
ఈ స్తబకంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన భావప్రవాహం సంపూర్ణ ఆత్మసమర్పణ వైపు సాగుతుంది. ఇంద్రియానుభవాలనుకూడా దేవికి సమర్పిస్తారు; చివరికి ఎంతో గాఢంగా పట్టుకున్న అహంకృతినే నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. ఈ దశలో పూజ ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో జరిగే ఆచారం కాకుండా, ప్రతి ఉచ్చ్వాస–నిశ్వాసంతో నిరంతరం కొనసాగుతున్న జీవనస్థితిగా మారుతుంది. అందుకే చివరికి దేవికి విసర్జన లేదని ముని సూచిస్తారు. శివునితో కలిసి ఆమె తన శరీరంలో శాశ్వతంగా నివసించాలని ప్రార్థిస్తూ, ఈ దేహాన్నే దేవాలయంగా దర్శిస్తారు. గుహుని అవతారస్వరూపుడైన మౌనముని తనలో వెలిగించిన జ్ఞానదీపాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా, సజీవగురువు కూడా ఈ అంతరపూజలో ప్రత్యక్ష స్థానం పొందుతాడు.
ఈ స్తబకంలో శ్రీ గణపతి ముని యొక్క సంప్రదాయ పూజావిధి, యోగం, తంత్రం, వేదాంతం, వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక అనుభవంలను సమన్వయపరచగల అసాధారణ ప్రతిభ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రతి బాహ్య పూజోపచారానికి ఒక సూక్ష్మమైన మానసిక, యోగిక లేదా తాత్త్విక సమానార్థాన్ని నిర్ధారించడం ద్వారా, ఆచారపూజను నిరంతర అంతరసాక్షాత్కారంగా మారుస్తారు. క్రమబద్ధమైన ప్రమాణికా ఛందస్సు ఈ పూజాక్రమానికి శాస్త్రీయమైన, లయబద్ధమైన నిర్మాణాన్ని అందిస్తుంది.
ముగింపు శ్లోకాలలో భావం మరింత ఆత్మీయంగా, ఆత్మకథాత్మకంగా మారుతుంది. జగన్మాత యొక్క “జ్యేష్ఠపుత్రుడు” సిద్ధం చేసిన నివాసంగా తన మానవదేహాన్నే ముని సమర్పిస్తారు. ఈ విధంగా మానసపూజా కేవలం మనస్సులో ఊహించిన ఆరాధనగా కాకుండా, శరీరం, శ్వాస, మనస్సు, జ్ఞానం, అహంకారం, జీవితమంతటినీ ఉమాదేవికి నిరంతర పూజగా మారుస్తున్న సంపూర్ణ సాధనగా ప్రతిష్ఠించబడుతుంది.
త్రింశః స్తబకః - ప్రమాణికావృత్తమ్
మానసపూజా
కృతేన సా నిసర్గతో ధృతేన నిత్యమాననే ।
సితేన శీతశైలజా స్మితేన శం తనోతు మే ।। ౭౨౬ ।।
ప్రతిక్షణం వినశ్వరానయే విసృజ్య గోచరాన్ ।
సమర్చయేశ్వరీం మనో వివిచ్య విశ్వశాయినీమ్ ।। ౭౨౭ ।।
విశుద్ధదర్పణేన వా విధారితే హృదాఽమ్బ మే ।
అయి ప్రయచ్ఛ సన్నిధిం నిజే వపుష్యగాత్మజే ।। ౭౨౮ ।।
పురస్య మధ్యమాశ్రితం సితం యదస్తి పఙ్కజమ్ ।
అజాణ్డమూల్యమస్తు తే సురార్చితే తదాసనమ్ ।। ౭౨౯ ।।
అఖణ్డధారయా ద్రవన్నవేన్దుశేఖరప్రియే ।
మదీయభక్తిజీవనం దధాతు తేఽమ్బ పాద్యతామ్ ।। ౭౩౦ ।।
వివాసనౌఘమానసప్రసాదతోయమమ్బ మే ।
సమస్తరాజ్ఞి హస్తయోరనర్ఘమర్ఘ్యమస్తు తే ।। ౭౩౧ ।।
మహేన్ద్రయోనిచిన్తనాద్ భవన్భవస్య వల్లభే ।
మహారసో రసస్త్వయా నిపీయతాం విశుద్ధయే ।। ౭౩౨ ।।
సహస్రపత్రపఙ్కజద్రవత్సుధాజలేన సా ।
సహస్రపత్రలోచనా పినాకినోఽభిషిచ్యతే ।। ౭౩౩ ।।
మమార్జితం యదిన్ద్రియైః సుఖం సుగాత్రి పఞ్చభిః ।
తదమ్బ తుభ్యమర్పితం సుధాఖ్యపఞ్చకాయతామ్ ।। ౭౩౪ ।।
వసిష్ఠగోత్రజన్మనా ద్విజేన నిర్మితం శివే ।
ఇదం శరీరమేవ మే తవాస్తు దివ్యమంశుకమ్ ।। ౭౩౫ ।।
విచిత్రసూక్ష్మతన్తుభృన్మమేయమాత్మనాడికా ।
సుఖప్రబోధవిగ్రహే మఖోపవీతమస్తు తే ।। ౭౩౬ ।।
మహద్విచిన్వతో మమ స్వకీయతత్త్వవిత్తిజమ్ ।
ఇదం తు చిత్తసౌరభం శివే తవాస్తు చన్దనమ్ ।। ౭౩౭ ।।
మహేశనారినిఃశ్వసఁస్తథాఽయముచ్ఛ్వసఁత్సదా ।
తవానిశం సమర్చకో మమాస్తు జీవమారుతః ।। ౭౩౮ ।।
విపాకకాలపావకప్రదీప్తపుణ్యగుగ్గులుః ।
సువాసనాఖ్యధూపభృద్ భవత్వయం మమామ్బ తే ।। ౭౩౯ ।।
గుహావతారమౌనినా మయీశ్వరి ప్రదీపితా ।
ఇయం ప్రబోధదీపికా ప్రమోదదాయికాఽస్తు తే ।। ౭౪౦ ।।
ఇమామయి ప్రియాత్ప్రియాం మహారసామహఙ్కృతిమ్ ।
నివేదయామి భుజ్యతామియం త్వయా నిరామయే ।। ౭౪౧ ।।
సరస్వతీ సుధాయతే మనో దధాతి పూగతామ్ ।
హృదేవ పత్రమమ్బికే త్రయం సమేత్య తేఽర్య్యతే ।। ౭౪౨ ।।
వినీలతోయదాన్తరే విరాజమానవిగ్రహా ।
నిజావిభూతిరస్తు తే తటిల్లతా ప్రకాశికా ।। ౭౪౩ ।।
స్వరోఽయమన్తరమ్బికే ద్విరేఫవత్స్వరఁత్సదా ।
మమాభిమన్త్ర్య ధీసుమం దదాతి దేవి తేఽఙ్ఘ్రయే ।। ౭౪౪ ।।
తవార్చనం నిరన్తరం యతో విధాతుమస్మ్యహమ్ ।
న విశ్వనాథపత్ని తే విసర్జనం విధీయతే ।। ౭౪౫ ।।
వియోగ ఇన్దుధారిణా న చేహ విశ్వనాయికే ।
మదమ్బ సోఽత్ర రాజతే తటిల్లతాశిఖాన్తరే ।। ౭౪ ౬ ।।
ఇదం శరీరమేకకం విభావ్య నవ్యమన్దిరమ్ ।
విహారమత్ర సేశ్వరా భవాని కర్తుమర్హసి ।। ౭౪౭ ।।
జడేష్వివాలసేష్వివ ప్రయోజనం న నిద్రయా ।
విహర్తుమేవ యాచ్యసే హృదీశసద్మరాజ్ఞి మే ।। ౭౪౮ ।।
అయం తవాగ్రిమః సుతః శ్రితో మనుష్యవిగ్రహమ్ ।
తనూజవేశ్మసౌష్ఠవం మృడాని పశ్య కీదృశమ్ ।। ౭౪౯ ।।
గణేశితుర్మహాకవేరసౌ ప్రమాణికావలీ ।
మనోమ్బుజే మహేశ్వరీప్రపూజనేషు శబ్ద్యతామ్ ।। ౭౫౦ ।।