కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
ద్వాత్రింశః స్తబకః - ఆర్యాగీతివృత్తమ్
“భక్తిర్యోగశ్చ” — అంటే “భక్తి మరియు యోగం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై రెండవ స్తబకం, ఆధ్యాత్మిక సాక్షాత్కారానికి ప్రధానమైన రెండు మార్గాలను ఒకచోట చేర్చి, ఉమాదేవి ఉపాసనలో అవి అంతిమంగా ఒకే సత్యానికి దారి తీస్తాయని చూపిస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని దేవి యొక్క కారణరూపం మరియు వ్యక్తరూపం మధ్య భేదాన్ని వివరించి, యోగి దృఢమైన ఏకాగ్రతతో ఆమె సూక్ష్మమైన కారణస్వరూపాన్ని ఆశ్రయిస్తాడని, భక్తుడు ప్రేమపూర్వక శరణాగతితో ఆమె వ్యక్తరూపాన్ని ఆశ్రయించి రక్షణ పొందుతాడని తెలియజేస్తారు. అయితే అహంకారం, ఆసక్తి తొలగనంతవరకు ఈ రెండు మార్గాలూ సంపూర్ణతను పొందవని హెచ్చరిస్తారు. అహంకారంతో కలిసిన భక్తి అపూర్ణం; బాహ్యవిషయాలవైపు చెదరిపోయే యోగం పరిపక్వతను చేరదు. అందువల్ల భక్తిర్యోగశ్చ అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఈ స్తబకం భక్తి మరియు యోగాన్ని ఒకే దివ్యమాతను చేరుకునే పరస్పరపూరక మార్గాలుగా పోల్చి, చివరికి సమన్వయపరుస్తుంది.
తరువాతి శ్లోకాలలో ఈ సమన్వయం మరింత లోతుగా అంతర్యజ్ఞ తత్త్వంగా వికసిస్తుంది. సమస్త జీవులలో దేవి ప్రాణశక్తిగా నివసిస్తున్నందున, జీవసేవ కూడా ఆమె ఆరాధనగానే మారుతుంది. అక్కడి నుండి ముని యజ్ఞాన్ని పూర్తిగా అంతర్ముఖం చేస్తారు: ప్రాణమే యజ్ఞాగ్ని; ఇంద్రియాలు మరియు వాటి అనుభవాలే హవిస్సులు; దృష్టిని అంతరరూపంలో, శ్రవణాన్ని ప్రాణంలోని గూఢనాదంలో, వాక్కును ఆదిస్పందనలో, చివరికి మనస్సునే సూక్ష్మశక్తిలో సమర్పించాలి. నడక, క్రియ, విసర్జన, భోగం — ప్రతి చలనం జరుగుతున్న క్షణంలో కూడా దానిపై సంపూర్ణ ఎరుకతో జీవించినప్పుడు, జీవితం అంతా నిరంతర యజ్ఞంగా మారుతుంది. ఈ విధంగా భక్తి శరణాగతిగా పరిపక్వమవుతుంది; యోగం అంతర్ముఖ లయగా వికసిస్తుంది; రెండూ చివరకు వ్యక్తిత్వాన్ని జగన్మాత యొక్క ప్రాణశక్తిలో సమర్పించే ఒకే సాధనగా మారుతాయి.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునికి ఉన్న యోగం, వేదాంతం, ప్రాణవిద్య, అంతర్యజ్ఞతత్త్వం, భక్తి-మనోవిజ్ఞానం మీదున్న అసాధారణ పాండిత్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. భక్తి, యోగాలను ఆయన పరస్పర విరుద్ధ సంప్రదాయాలుగా చూడరు; వాటి ఆచరణలోని లోపాలను కూడా కేవలం సిద్ధాంతపరంగా కాకుండా ప్రత్యక్ష సాధనా దృష్టితో విశ్లేషిస్తారు. అహంకారం వల్ల రెండూ ఎలా విఫలమవుతాయో, ఆత్మసమర్పణ ద్వారా రెండూ ఎలా పరిపూర్ణమవుతాయో చూపిస్తారు.
ప్రవాహమయమైన ఆర్యాగీతి ఛందస్సు తాత్త్విక విశ్లేషణ నుండి యోగసాధనా సూచనలకు స్వేచ్ఛగా ప్రయాణించేందుకు ఎంతో అనుకూలంగా నిలుస్తుంది. అష్టమ శతకానికి ముగింపు స్తబకంగా, ఇది ఒక శక్తివంతమైన సమన్వయాన్ని అందిస్తుంది: నిజమైన భక్తి, నిజమైన యోగం చివరికి రెండు వేర్వేరు మార్గాలు కావు; ప్రతి జీవిలో చైతన్యంగా, శ్వాసగా, అంతర్యజ్ఞశక్తిగా నివసించే సర్వవ్యాప్త పరాశక్తిలో వ్యక్తిగత అహంభావాన్ని సమర్పించే ఒకే అంతర్ముఖ గతి.
ద్వాత్రింశః స్తబకః - ఆర్యాగీతివృత్తమ్
భక్తిర్యోగశ్చ
విదధాతు సమ్పదం మే సకలజగన్నాథనయనహారిజ్యోత్స్నః ।
శీతోఽన్ధకారహారీ హాసశశీ కశ్చిదఙ్కరహితో మాతుః ।। ౭౭౬ ।।
కరుణారసార్ద్రహృదయ ా హృదయాన్తరనిర్యదచ్ఛవీచిస్మేరా ।
ప్రమథేశ్వరప్రియతమా పాదప్రేష్యస్య భవతు కల్యాణయ ।। ౭౭౭ ।।
కారణకార్యవిభేదాద్ రూపద్వితయం తవామ్బ యదృషిప్రోక్తమ్ ।
తత్రైకం భర్తుమిదం విహర్తుమన్యత్తు భూతభర్తుర్లలనే ।। ౭౭౮ ।।
శ్రోతుం స్తోత్రవిశేషం భక్తవిశేషం చ బోద్ధుమయమీదృగితి ।
దాతుం చ వాఞ్ఛితార్థం తవ మాతశ్చన్ద్రలోకరూపం భవతి ।। ౭౭౯ ।।
కీశకిశోరన్యాయాత్ కారణరూపం తవామ్బ యోగీ ధత్తే ।
ఓతుకిశోరన్యాయాద్ భక్తం పరిపాసి కార్యరూపేణ త్వమ్ ।। ౭౮౦ ।।
దృఢధారణా న చేత్త్వచ్చ్యవతే యోగీ మహేశనయనజ్యోత్స్నే ।
నాయం మమేతి భావస్తవ యది సద్యః సవిత్రి భక్తం త్యజసి ।। ౭౮౧ ।।
శిథిలధృతిర్యోగీ స్యాద్ బాద్యైర్విషయైర్నితాన్తమాకృష్టో యః ।
స్వీయమతిలుప్యతి తే భక్తేఽహన్తాప్రసారకలుషే మాతః ।। ౭౮౨ ।।
సాహఙ్కృతిర్న భక్తిః సబాహ్యవిషయా ధృతిర్న సర్వేశ్వరి తే ।
అవిజానన్తావేతద్ భక్తో యోగీ చ నైవ సిద్ధౌ స్యాతామ్ ।। ౭౮౩ ।।
వ్యక్తిత్వాదపి యస్య ప్రియం త్వదీయం సవిత్రి పాదామ్భోజమ్ ।
సోఽద్భుతశక్తిర్భక్తో భగవతి కిం కిం కరోతి నాస్మిన్ జగతి ।। ౭౮౪ ।।
వ్యక్తిత్వలోభవివశే సిద్ధః కామోఽపి భవతి సమవచ్ఛిన్నః ।
ప్రాప్తోఽపి సలిలరాశిం సలిలాని ఘటః కియన్తి సఙ్గృహ్ణీయాత్ ।। ౭౮౫ ।।
జీవన్నేవ నరో యః సాయుజ్యం తే ప్రయాతి శమ్భోః ప్రమదే ।
సర్వే కామాస్తస్య ప్రయాన్తి వశమాశు వీతవివిధభ్రాన్తేః ।। ౭౮౬ ।।
వ్యక్తిత్వం తుభ్యమిదం మనీషయా మే ప్రదత్తమధికారిణ్యా ।
బహుకాలభోగబలతో వివదతి దేహో మదమ్బ కిం కరవాణి ।। ౭౮౭ ।।
స్థూలేన వర్ష్మణా సహ సూక్ష్మా కలహం మతిర్న కర్తుం శక్తా ।
సుతరాం బలవతి మాతర్బలాద్ గృహాణ స్వయం త్వమస్మాత్స్వీయమ్ ।। ౭౮౮ ।।
సర్వేషాం హృది యస్మాత్త్వమసి ప్రాణాత్మికామ్బ హేతోస్తస్మాత్ ।
అఖిలప్రాణ్యారాధనమారాధననిర్విశేషమగపుత్రి తవ ।। ౭౮౯ ।।
జుహ్వతి కేఽపి కృశానౌ తస్మాత్ప్రాప్తిస్తవేతి సమ్పశ్యన్తః ।
అపరే ప్రాణిషు జుహ్వతి సాక్షాత్ప్రాణాత్మికాఽసి తేష్వన్తరితి ।। ౭౯౦ ।।
ప్రాణిష్వపి యః ప్రాణం భూతాదిమనాదిమాత్మని స్థితమనఘమ్ ।
సతతముపాస్తే యోగీ తస్మిన్ హోమేన తేఽమ్బ తృప్తిస్సులభా ।। ౭౯౧ ।।
ఆత్మని యోఽమ్బ శ్రేష్ఠే ప్రాణే ప్రాణాన్ జుహోతి దహరాభిముఖః ।
త్వద్రూపే హతపాపే తేన జితం సకలమీశచిత్తారామే ।। ౭౯౨ ।।
ఉపసంహృతమఖిలేభ్యో విషయేభ్యో నిర్నిమేషమన్తఃకృష్టమ్ ।
హృది దృఢపదేన చక్షుస్త్వద్రూపే హూయతే మదమ్బ ప్రాణే ।। ౭౯౩ ।।
అన్తస్స్వరం నిగూఢం శ్రేష్ఠప్రాణస్య దేవి తవ భాగస్య ।
శృణ్వదివ ప్రణవాఖ్యం శ్రవణం తత్రైవ భవతి జగదమ్బ హుతమ్ ।। ౭౯౪ ।।
సర్వేషాం మన్త్రాణాం స్తోత్రాణాం చేశచిత్తనాథే ప్రకృతౌ ।
గూఢం సదా స్వరన్త్యాం ప్రాణన్త్యాం త్వయి జుహోతి మౌనీ వాచమ్ ।। ౭౯౫ ।।
దేహే స్ఖలతి మనశ్చేత్ విషయేషు హుతం దధాతి విషయాత్మత్వమ్ ।
ఆవృత్తం యది దేహాద్ సూక్ష్మాయాం త్వయి హుతం త్వదాకృతి భవతి ।। ౭౯౬ ।।
త్వగ్రసనఘ్రాణానామనుభూతీః ప్రాణశక్తిసాత్కుర్వాణః ।
కం నార్పయతే భోగం భగవతి తే సర్వలోకపార్థివవనితే ।। ౭౯౭ ।।
గచ్ఛన్ కుర్వన్ విసృజన్ రమమాణశ్చామ్బ సకలలోకాధీశే ।
యః కేవలాం క్రియామపి చిన్తయతే తేన నిత్యయజ్ఞః క్రియతే ।। ౭౯౮ ।।
సర్వేషామగ్నీనాం ప్రాణాగ్నిస్తవ విభూతిరుక్తః శ్రేష్ఠః ।
తస్మిన్హుతం తు సుహుతం ద్రవ్యాణి ధియః క్రియాశ్చ మన్త్రః ప్రణవః ।। ౭౯౯ ।।
ఆర్యాగీతీనామయమధ రీకృతమధుసుధాదిమాధుర్యరసః ।
వర్గో గణపతివదనాన్నిష్క్రాన్తో భవతు శర్వసుదృశః ప్రీత్యై ।। ౮౦౦ ।।
।। సమాప్తం చ అష్టమం శతకమ్ ।।