కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
చతుస్త్రింశః స్తబకః - హరిణీవృత్తమ్
“ప్రార్థనా”అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై నాలుగవ స్తబకం, ఉమా సహస్రంలో అత్యంత వ్యక్తిగతమైన, హృదయస్పర్శమైన భాగాలలో ఒకటి. జగన్మాత యొక్క రక్షణశక్తిని, ఆమె మంత్రప్రభావాన్ని స్మరిస్తూ ప్రారంభించిన శ్రీ గణపతి ముని, తరువాత దాదాపు పూర్తిగా ప్రత్యక్ష ప్రార్థనలోకి ప్రవేశిస్తారు. దేశరక్షకురాలిగా, మనస్సును భద్రముగచూచునదియు , దురదృష్టంతో బాధపడుతున్న కుటుంబాలకు రక్షకురాలిగా, వర్షం మరియు సమృద్ధికి మూలమైన దివ్యశక్తిగా ఉమాదేవిని ప్రార్థిస్తారు. అందువల్ల ప్రార్థనా అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. ఇవి కేవలం స్తుతిశ్లోకాలు మాత్రమే కావు; మార్గదర్శనం, రక్షణ, జీవితలక్ష్యం, ఆధ్యాత్మికశక్తి, భారతదేశ క్షేమం కోసం జగన్మాతకు సమర్పించిన గాఢమైన వ్యక్తిగత వినతి.
ఈ స్తబకమంతటా ఒక బలమైన ఆత్మకథాత్మక ప్రవాహం కనిపిస్తుంది. ముని రమణ మహర్షిని గుహస్వరూపుడిగా స్మరిస్తూ, తన జన్మకు కారణం ఏమిటి, తనకు అప్పగించబడిన దైవకార్యం ఏమిటి అని జగన్మాతను నేరుగా ప్రశ్నిస్తారు. గతంలో అనుభవించిన ఆధ్యాత్మికశక్తులు ఇప్పుడు తగ్గిపోయినట్లుగా అనిపించడం పట్ల తన వేదనను వ్యక్తం చేస్తారు; తన గత దోషాలను ఒప్పుకుంటారు; తల్లి ఎందుకు మౌనంగా ఉందో పదేపదే ప్రశ్నిస్తారు. మోక్షం, సిద్ధులు, ధనం, కవికీర్తి — ఇవేవీ ఆయన ప్రార్థనలో పరమలక్ష్యాలు కావు. వాటికన్నా ముఖ్యంగా “నేను ఎందుకు జన్మించాను? నేను ఏ కార్యం చేయాలి? భారతదేశానికి ఎలా సేవ చేయాలి? ఇప్పుడు నీవు నన్ను ఏ సాధనలో నడిపించాలనుకుంటున్నావు?” అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం కోరుతారు.
ఈ ప్రార్థన చివరికి ఒక విశాలమైన మంగళసంకల్పంగా వికసిస్తుంది: భారతదేశం దుఃఖరహితంగా వికసించాలి; గణపతి ముని దాని శ్రేయస్సు కోసం కృషి చేయాలి; రమణ మహర్షి దానికి మహత్తర ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శిగా నిలవాలి; జగన్మాత వారిద్దరినీ అనుగ్రహించాలి. ఈ విధంగా వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక సందేశం క్రమంగా రాష్ట్రధర్మం, గురుభక్తి, లోకక్షేమం వైపు విస్తరిస్తుంది.
ప్రవాహమయమైన హరిణీ ఛందస్సు ఈ స్తబకంలోని ఆత్మనివేదన, ప్రశ్న, విరహం, ఆకాంక్ష, ప్రార్థనలకు అత్యంత సముచితంగా కుదురుతుంది. ఇక్కడ మనకు కేవలం పండితుడు, యోగి, కవి మాత్రమే కనిపించరు; తన తల్లితో సంపూర్ణ స్వేచ్ఛతో మాట్లాడే కుమారుడిలా జగన్మాతను సంబోధించే భక్తుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు — కొన్నిసార్లు వినయంతో, కొన్నిసార్లు వేదనతో, కొన్నిసార్లు సమాధానం కోరే ఆతురతతో.
అందువల్ల ఈ స్తబకం వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక సంక్షోభం, భారతదేశంపై ధర్మబాధ్యత, గురుభక్తి, ఆత్మసమర్పణ, కవితాత్మక తీవ్రతలను అరుదైన సమన్వయంలో కలిపిన భాగంగా నిలుస్తుంది. మునిగారి అంతరంగాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా వెల్లడించే ఉమా సహస్రంలోని ముఖ్యమైన స్తబకాలలో ప్రార్థనా ఒకటి.
చతుస్త్రింశః స్తబకః - హరిణీవృత్తమ్
ప్రార్థనా
విదితమహిమా విశ్వాధానాదనేకవిధాద్భుతాత్
ప్రథితచరితః శర్వాలోకప్రతాపవివర్ధనాత్ ।
ప్రకటితగుణః పాపధ్వాన్తప్రసారనిరోధనాత్
ప్రదిశతు శివాహ ాసో భాసాం నిధిః కుశలాని మే ।। ౮౨౬ ।।
హృది కరుణయా పూర్ణా బాహ్వోర్బలేన మహీయసా
పదకమలయోర్లక్ష్మ్యా భక్తైర్జనైరుపజీవ్యయా ।
ముఖసితకరే లావణ్యేన త్రిణేత్రదృశాం బలం
బహు విదధతా కాలీ మాతాఽవతాత్పదసేవినమ్ ।। ౮౨౭ ।।
జగదధిపయా సిద్ధం దోగ్ధ్ర్యాఽథవోత రసజ్ఞయా
మునిజననుతం దేవీమన్త్రం జపేద్యది మానవః ।
అమృతజలదీభూతః పూతః ప్రయోగవిశేషవిత్
స ఇహ వసుధాలోకే ధారా గిరామభివర్షతి ।। ౮౨౮ ।।
ఇమమభిముఖీభూతా శాతోదరీ కమలాలయా
హయగజఘటాపూర్ణాఽభ్యర్ణం సమేత్య నిషేవతే ।
సవిబుధమిదం విశ్వం తస్య ప్రయాతి పునర్వశం
ప్రథితయశసాం సిద్ధీనాం చాప్యముం భజతేఽష్టకమ్ ।। ౮౨౯ ।।
సువిమలధియస్తస్య క్రోధాద్ దృగమ్బుధుతద్యుతీ
రిపుజనవధూగణ్డాభోగో భవేదుత పాణ్డురః ।
సపది భువనవ్యాప్తం చాప్తైః ప్రమాణపురస్సరం
భణితమజరం భద్రం జ్యోతిః పరం హృది భాసతే ।। ౮౩౦ ।।
అదయమరిభిః క్రాన్తే రాష్ట్రే త్వమీశ్వరి రక్షికా
సుమశరముఖైర్ధూతే చిత్తే త్వమీశ్వరి రక్షికా ।
ప్రబలదురితైర్గ్రస్తే వంశే త్వమీశ్వరి రక్షికా-
ఽప్యసృజతి జలం మేఘే మోఘే త్వమీశ్వరి రక్షికా ।। ౮౩౧ ।।
భగవతి నిజౌ సాక్షాత్పుత్రౌ బృహస్పతిపావకౌ
గణపతిగుహావేతౌ వేషాన్తరవ్యవహారతః ।
భరతధరణీఖణ్డే హేతోః కుతః కృతసమ్భవౌ
కలకలయుతే కాలే దేవి వ్యధాః కథయ ద్రుతమ్ ।। ౮౩౨ ।।
సమయమయి తే ధృత్వా పాదామ్బుజం రమణః సుతో
గిరివరగుహాస్వన్తః శాన్తో నయేద్యది నాద్భుతమ్ ।
స్థలవిరహతః స్వీయస్థానే కిమత్ర సమాగతో
న వదసి కుతః కార్యం తస్మై కులాచలకన్యకే ॥ ౮౩౩ ॥
పరిభణతి చేచ్ఛిష్యవ్ యూహే మహాద్భుతసఙ్గతీ-
ర్జనని రమణో యోగీశానస్తతో బహు నో ఫలమ్ ।
అమితతమయా దృష్టేః శక్త్యా కదా సరణిం నయే-
దపథపతితం ధాత్రీలోకం తదేవ వదామ్బికే ।। ౮౩౪ ।।
అహమిహ కుతో హేతోర్జాతో విషణ్ణతమే స్థలే
చరణకమలచ్ఛాయాం మాయాధిరాజ్ఞి విహాయ తే ।
పరమకరుణో ఘోరః శాపః కిమేష సవిత్రి తే
కిమపి భువి వా కార్యం కర్తుం నియోజితవత్యసి ॥ ౮౩౫ ॥
వ్రజతి విలయం స్నేహో దూరప్రవాసవశాదితి
ప్రవదతి బుధః కశ్చిత్సత్యం ప్రభాతి తదమ్బికే ।
భగవతి నిజే కుక్షౌ జాతం దివో ధరణీగతం
స్మృతిసరణితో దూరే హా హా కరోషి రుషా యథా ।। ౮౩౬ ।।
మమ తు విమలా హృద్యా విద్యా మహేశ్వరి యాఽభవ-
న్మనసి చ పరా చిత్రా శక్తిశ్చిరన్తని యాఽభవత్ ।
వచసి చ మహద్భాగ్యం శ్లాఘ్యం యదీడ్యతమేఽభవత్
తదయి గలితం మత్తో విత్తత్రయం భవతో భువి ।। ౮౩౭ ।।
కృతమయి మయా పాపం ఘోరం సుకర్మసు సఙ్గినాం
యదహమదయో విఘ్నం నృణాం ముహుర్ముహురాచరమ్ ।
అతికటు ఫలం తస్యాశ్నామి శ్రితో నరవిగ్రహం
ప్రమథనృపతేర్జాయే మాయే జనన్యవ మామిమమ్ ।। ౮౩౮ ।।
న భవసి దృశోర్మార్గే లోకాధిరాజ్ఞి కుతో గిరో
న చ బహుకృపే స్వప్నే వా త్వం ప్రయచ్ఛసి దర్శనమ్ ।
అపనయసి నో సన్దేహం వా పరోక్షకృపావశా-
దపి సురనుతే లగ్నా కార్యాన్తరే కిముతాదయా ।। ౮౩౯ ।।
నిరవధిశివే మాహాత్మ్యం తే భణన్తి మహర్షయో
మనసి కరుణా న న్యూనా తే యథా ప్రథితాః కథాః ।
తదిదమఖిలం మిథ్యా స్యాదిత్యసాధ్యముదీరితుం
యదసి విముఖీ పుత్రే కిం వా భవేదిహ కారణమ్ ।। ౮౪౦ ।।
భువనభరణం నాల్పం కార్యం న దేవి తవ క్షణో
గురు చ బహులం కృత్యం నిత్యం తవాస్తి న తన్మృషా ।
న తవ కఠినం మౌనం నిన్ద్యం తథాపి న పార్వతి
స్మర సకృదిమం దీనం పుత్రం తదేవ మమాధికమ్ ।। ౮౪౧ ।।
న భవతి సుధాధారావర్షాదయం ముదితస్తనౌ
మధుమదముషాం వాచాం సర్గాన్న చాప్యయముద్ధతః ।
తవ పదయుగే నిష్ఠాలాభాన్న తృప్యతి చాప్యయం
భగవతి చిరాత్ సన్దేశం తే సుతః ప్రతివీక్షతే ।। ౮౪౨ ।।
కిమిహ భువనే కర్తవ్యం మే కిమర్థమిహాగతో-
ఽస్మ్యవని జగతాం కం వోపాయం శ్రయే నిజశక్తయే ।
కిమపి కిమపి స్వాన్తే ధ్వాన్తే యథా పరిదృశ్యతే
స్ఫుటమభయదే వక్తుం కిఞ్చిచ్ఛ్రమం త్వమురీకురు ।। ౮౪౩ ।।
న మమ పరమే ముక్తావాశా న వా విభవాష్టకే
న చ గజఘటాపూర్ణాయాం వా మహేశ్వరి సమ్పది ।
న చ మధుముచాం వాచాం సర్గే నిరర్గలవైభవే
మునిభువి కుతో జాతః సోఽహం తదేవ సమీర్యతామ్ ।। ౮౪౪ ॥
ప్రథమమనఘం వాఞ్ఛామ్యన్నం సదారసుతాతిథే-
ర్భగవతి తతః పాదద్వన్ద్వే తవావిచలాం స్థితిమ్ ।
అథ సురజగద్వార్తాజ్ఞానం సవిత్రి తతః పరం
మునిభువి భవే హేతుం జ్ఞాతుం మృగాక్షి పురద్విషః ।। ౮౪౫ ।।
యది తవ కృపా పుత్రే భక్తే పదామ్బుజవన్దిని
వ్రతశతకృశే శీర్షామ్భోజామృతం త్వయి జుహ్వతి ।
భరతధరణీసేవాలోలే భవప్రియభామిని
స్వయముపదిశాముష్మై యోగ్యం విధానమనావిలమ్ ।। ౮౪౬ ।।
జనని జగతాం స్వల్పే కామేఽప్యయం త్వయి లమ్బతే
పురభిదబలే మధ్యే కామేఽప్యయం త్వయి లమ్బతే ।
బహులకరుణే శ్రేష్ఠే కామేఽప్యయం త్వయి లమ్బతే
భగవతి పరే వీతే కామేఽప్యయం త్వయి లమ్బతే ।। ౮౪౭ ।।
తనుభువి మయి ప్రీత్యా వాఽమ్బ త్రిలోకవిధాయికే
పదయుగరతే వాత్సల్యాద్వా పురారిపురన్ధ్రికే ।
స్వవిమలయశోగానాసక్తే కృపావశతోఽథవా
పరుషమజరే మౌనం త్యక్త్వా స్ఫుటీకురు మే గతిమ్ ।। ౮౪౮ ।।
జయతు భరతక్షోణీఖణ్డం విషాదవివర్జితం
జయతు గణపస్తస్య క్షేమం విధాతుమనా మునిః ।
జయతు రమణస్తస్యాచార్యో మహర్షికులాచలో
జయతు చ తయోర్మాతా పూతా మహేశవిలాసినీ ।। ౮౪౯ ।।
గణపతిమునేరేషా భాషావిదాం హృదయఙ్గమా
సుకవిసుహృదః శబ్దైరత్యుజ్జ్వలా హరిణీతతిః ।
లలితచతురైర్భావైర్యాన్తీ సురూపవనాన్తరం
మదయతు మనః కామారాతేర్నిశాన్తమృగీదృశః ।। ౮౫౦ ।।