కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
పంచత్రింశః స్తబకః - ఇందువదనావృత్తమ్
“ప్రార్థనా” — అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై ఐదవ స్తబకం, ముందున్న స్తబకంలోని అత్యంత వ్యక్తిగతమైన ప్రార్థనా ప్రవాహాన్ని ఇంకా ఎక్కువ భావతీవ్రతతో కొనసాగిస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని పదేపదే ఉమాదేవి పాదకమలములను శరణు కోరుతూ, తన వంశాన్ని రక్షించమని, సంచిత పాపాలను నశింపజేయమని, తాను చేయవలసిన కార్యాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేయమని, తన సమస్తాన్ని ఆమెకు సమర్పించిన తనను విడిచిపెట్టవద్దని ప్రార్థిస్తారు. అందువల్ల ప్రార్థనా అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. దాదాపు ప్రతి శ్లోకమూ జగన్మాతను ఉద్దేశించిన ప్రత్యక్ష వినతిగానే ఉండి, రక్షణ, మార్గదర్శనం, అనుగ్రహం, జీవితకార్య స్పష్టత, అచంచల భక్తి కోసం వేడుకుంటుంది.
ఈ స్తబకాన్ని విశిష్టంగా నిలబెట్టేది జగన్మాత సమక్షంలో మునిగారి అసాధారణమైన నిష్కపటత్వం. కొన్నిసార్లు ఎంతో మృదువుగా వేడుకుంటారు; మరికొన్నిసార్లు ఆమె మౌనాన్ని చమత్కారంతో, ధైర్యంతో ప్రశ్నిస్తూ, సర్వాధికారిణి అయిన తల్లి తన సేవకునికి ఎందుకు ఆజ్ఞాపించదని అడుగుతారు. అయితే ఈ ప్రశ్నల వెనుక అసంతృప్తి కాదు, సంపూర్ణ శరణాగతే ఉంది. ఆమె తన కోరికలను తీర్చినా తీర్చకపోయినా, తన కుటుంబాన్ని రక్షించినా రక్షించకపోయినా, తాను మాత్రం ఆమె పాదాలను ఎప్పటికీ విడిచిపెట్టనని ముని దృఢంగా ప్రకటిస్తారు. ఈ నిశ్చయం ఆయన భక్తిలోని పరిపక్వతను తెలియజేస్తుంది.
తరువాతి శ్లోకాలలో ఆయన ప్రార్థన వ్యక్తిగత పరిధిని దాటి మరింత విశాలమైన కరుణాభావానికి చేరుతుంది. ఇతరుల దుఃఖం కొనసాగుతుండగా తనకు వ్యక్తిగత శాంతి సాధ్యం కాదని స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తారు. తన ప్రజలు, తన సమాజం అనుభవిస్తున్న బాధల నుండి విముక్తియే తనకు నిజమైన విముక్తి అని చెప్పే స్థాయికి ఆయన భక్తి విస్తరిస్తుంది. ఈ విధంగా వ్యక్తిగత ప్రార్థన సామూహిక బాధ్యత, సహనశీలత, కరుణామయ సేవాసంకల్పంగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి రచనాశైలి ప్రత్యక్ష సంభాషణ, భావస్పష్టత, భక్తిపూర్వక ధైర్యం, ఆత్మకథాత్మక పారదర్శకతతో నిండివుంటుంది. ప్రవాహమయమైన ఇందువదనా ఛందస్సు పదేపదే వచ్చే ప్రార్థనలు, ప్రశ్నలు, శరణాగతి ప్రతిజ్ఞలు, స్వీయపరిశీలనలను అత్యంత సహజంగా మోసుకుపోతుంది. ఇక్కడ కనిపించే భక్తుడు కేవలం వ్యక్తిగత మోక్షం, సంపద, సిద్ధులను కోరేవాడు కాదు; తనకు అప్పగించబడిన విస్తృతమైన ధార్మిక కార్యాన్ని నిర్వర్తించడానికి అవసరమైన శక్తి, దిశ, అనుగ్రహాన్ని కోరే పరిపక్వ సాధకుడు.
అందువల్ల ఈ స్తబకం ఒకవైపు తల్లి పాదాలలో శరణాగతుడైన కుమారుని ఆత్మీయ ప్రార్థన, మరోవైపు సేవను కేంద్రంగా చేసుకున్న, అచంచల శరణాగతిపై ఆధారపడిన ఆధ్యాత్మిక జీవనదృష్టికి నిదర్శనముగా నిలుస్తుంది.
పంచత్రింశః స్తబకః - ఇందువదనావృత్తమ్
ప్రార్థనా
అన్ధతమసం శశివిభామభిదధానా
కాన్తిమలమాస్యకమలస్య విదధానా ।
అన్ధకవిరోధిదయితాస్మితలవశ్రీ-
ర్భాతు భువనస్య సకలస్య కుశలాయ ।। ౮౫౧ ।।
భాహి వివిధా కృతిమతీ ద్విజసమూహే
పాహి గతిహీనమఖిలేశ్వరి కులం నః ।
దేహి బహుకాలభజకాయ వరమేతం
యాహి నగనన్దిని యశః శశివలక్షమ్ ।। ౮౫౨ ॥
వారయతి ఘోరతరపాతకసమూహం
వర్ధయతి ధర్మమపి శర్మకరమన్తే ।
కిఙ్కరజనస్య న కిమావహతి భవ్యం
శఙ్కరపురన్ధ్రి తవ పాదపరిచర్యా ।। ౮౫౩ ।।
యస్య మనుజస్య హృదయేఽస్తి సదయే తే
నాకచరసేవ్యమయి పాదసరసీజమ్ ।
తం భజతి పద్మముఖి పద్మవనవాసా
లాభభవనే భవతు నామరపురోధాః ।। ౮౫౪ ।।
యద్యఖిలమౌనిగణగీతగుణజాలం
కాలభయహారికరుణారసమరన్దమ్ ।
అద్రితనయాఙ్ఘ్రిజలజన్మ హృదయే స్యా-
దష్టమగతోఽపి విదధాతు రవిజః కిమ్ ।। ౮౫౫ ।।
లేఖలలనాకచసుమైః కృతబలిం తే
యో భజతి పాదఘృణిమాలినమనన్తే ।
నిస్తరతి నూనమయమస్తమితమోహః
శోకతిమిరం సకలలోకగణమాతః ।। ౮౫౬ ।।
శీతకరదర్పహరవక్త్రజలజాతే
శీతగిరినన్దిని తవాఙ్ఘ్రిజలజాతమ్ ।
యః స్మరతి దేవి హృది విస్మరతి సోఽయం
విష్టపమశేషమపి కష్టతతిముక్తః ।। ౮౫౭ ।।
సక్తిరయి యస్య తవ పాదసరసీజే
శక్తిధరమాతరనలాక్షగృహనాథే ।
పూర్ణశశిజైత్రముఖి పుణ్యపురుషోఽసౌ
స్వర్ణశిఖరీవ బుధలోకశరణం స్యాత్ ।। ౮౫౮ ।।
వైరిగణనిర్దలనఖడ్గవరపాణే
వాససి పదోర్దశనవాససి చ శోణే ।
నేత్రమిషపావకవిశేషితలలాటే
పాపమఖిలం జహి మృగాధిపతిఘోటే ।। ౮౫౯ ।।
వేదచయవేదిజన వాదవిషయస్య
ప్రీతియుతలోకతతిశోకశమనస్య ।
వేతనవివర్జితభటోఽయమహమఙ్ఘ్రేః
శీతకరపోతధరపుణ్యవనితే తే ।। ౮౬౦ ।।
కార్యమయి మే కిమపి కార్యపటుబుద్ధేః
పాదసరసీజయుగలీపరిజనస్య ।
అమ్బ వద జమ్భరిపుగీతగుణజాలే
శుమ్భకులనాశకరి శమ్భుకులయోషే ।। ౮౬౧ ।।
త్వం యది శిలావదయి నో వదసి కృత్యం
నాస్తి తవ రాజ్యపటుబుద్ధిరితి సత్యమ్ ।
ఆదిశ యథార్హకరణీయకృతినిత్యం
రాజ్ఞి భువనస్య చరణామ్బురుహభృత్యమ్ ।। ౮౬౨ ।।
పఞ్చసు విహాయ మనసః కమపి సఙ్గం
పుత్రధనమిత్రజనబాన్ధవవధూషు ।
ఏష భజతే జనని పాదజలజం తే
పాలయ ను ముఞ్చ ను తవోపరి స భారః ।। ౮౬౩ ।।
వజ్రధరముఖ్యసురసఞ్చయకిరీట-
స్థాపితమహార్ఘమణిరఞ్జితనఖాయ ।
జీవితమదాయి జగదీశ్వరి మదీయం
పాదజలజాయ తవ పాలయ ను మా వా ।। ౮౬౪ ।।
దేహి జగదీశ్వరి న వా మదభిలాషం
పాహి కరుణావతి న వా కులమిదం నః ।
శూలధరకామిని సురాసురనిషేవ్యం
పాదకమలం తవ పరే న విజహామి ।। ౮౬౫ ।।
పాసి కిల పాదయుగకిఙ్కరసమూహం
హంసి కిల పాపతతిమాపది నుతా త్వమ్ ।
దన్తివదనప్రసు వదన్తి మతిమన్తో
నానృతమిదం భవతు నాకిజనవర్ణ్యే ।। ౮౬౬ ।।
శక్రముఖదేవతతివన్దితవిసృష్టే
వక్రఘనకేశి చరణే తవ లుఠన్తమ్ ।
ఆపది నిమగ్నమిమమాశ్రితమనాథం
నన్దిహయసున్దరి న పాలయసి కేన ।। ౮౬౭ ।।
ఘోషమయమమ్బ విదధాతి పదలగ్నో
నావసి పురాణి కిము నారి బధిరాఽసి ।
వన్దిసురబృన్దనుతిభాషితహృతం వా
కర్ణయుగలం తవ కపాలికులయోషే ।। ౮౬౮ ।।
అమ్బ భవ బిమ్బఫలకల్పరదచేలే
శమ్బరసపత్నబలకారిబహులీలే ।
ప్రాగమృతభానుముకుటస్య మదయిత్రీ
తం కురు తతః పరమురీకృతమదర్థమ్ ।। ౮౬౯ ।।
నిర్మలసుధాకరకలాకలితమస్తే
ధర్మరతపాలిని దయావతి నమస్తే ।
ఏతమవ దేవి చరణామ్బురుహబన్ధుం
శీతధరణీధరసుతే గమయ నాన్ధుమ్ ।। ౮౭౦ ।।
అద్రికులపాలకకులధ్వజపతాకే
భద్రగజగామిని దరిద్రమయి మత్యా ।
క్షుద్రమివ శోచ్యమిమమఙ్ఘ్రిజలజాప్తం
రుద్రదయితే జనని పాహి న జహీహి ।। ౮౭౧ ।।
అస్తు తవ పాదకమలే స్థితిరజస్రం
నాస్తి పరదుఃఖవివశే హృది తు శాన్తిః ।
అస్తు కరుణేఽయమస్తు మతిలోపః
కష్టమిదమమ్బ మమ భూరి పరిశిష్టమ్ ।। ౮౭౨ ।।
దుఃఖసుఖభేదరహితా న మతిరాసీత్
సాధుఖలభేదరహితా న మతిరాసీత్ ।
భాగ్యమతిమాన్యమథవా మమ తదేత-
న్మాతరిహ సఙ్ఘభజనే యదవకాశః ।। ౮౭౩ ।।
అస్తు మమ భేదమతిరస్తు మమ పక్షో
యత్నపరతాఽస్తు మమ మాస్తు చ విమోక్షః ।
మోక్షమయి వేద్మి కులకష్టతతిమోక్షం
ప్రేషయ సకృత్తవ మహేశ్వరి కటాక్షమ్ ।। ౮౭౪ ।।
శాక్వరగణేన ముఖరేఽత్ర గణనాథే
విష్ణుయశసీశవధు జిష్ణుముఖవన్ద్యే ।
అమ్బ కరుణాం కురు శివఙ్కరి నిరఙ్క-
స్వచ్ఛకిరణార్భకవిభూషితలలాటే ।। ౮౭౫ ।।