top of page

కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్

ఉమాసహస్రమ్

షట్త్రింశః స్తబకః - తూణకవృత్తమ్

Uma Sahasram - The 1000 Verses Magnum Opus of Sri Ganapati Muni


“ప్రకీర్ణకం” — అంటే “వివిధ అంశాల సమాహారం” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై ఆరవ స్తబకం, ఉమాదేవికి సంబంధించిన అనేక భక్తి, తాత్త్విక, ధ్యానపరమైన భావాలను ఒకే అంశానికి పరిమితం కాకుండా సమీకరిస్తుంది. దేవి సౌందర్యం, రక్షణశక్తి, విశ్వాధిపత్యం, ఉగ్రరూపాలు, కరుణ, మాతృత్వం, అర్ధనారీశ్వర తత్త్వం, అరుణాచల నివాసం, సమస్త జీవుల హృదయాలలో ఆమె అంతర్యామి సాన్నిధ్యం — ఇవన్నీ ఈ శ్లోకాలలో ప్రతిఫలిస్తాయి. అందువల్ల ప్రకీర్ణకం అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది. స్తబకం అనేక విభిన్న భావాల మధ్య స్వేచ్ఛగా సంచరించినప్పటికీ, వాటన్నింటి అంతరార్థం ఒకే దిశలో సంగమిస్తుంది: ఉమాదేవియే పరమాశ్రయం, రక్షకశక్తి, అంతరంగ చైతన్యబలం, సమస్త విశ్వానికి జగన్మాత.


కొన్ని శ్లోకాలు ఈ భావాన్ని మరింత లోతుగా విస్తరించి, దేవి ఒకే మూర్తి లేదా ఒకే పురాణరూపానికి పరిమితం కాదని తెలియజేస్తాయి. ఆమె దేవతల రక్షకురాలు, అసురశక్తుల సంహారిణి; శ్వాసలో, దృష్టిలో, చైతన్యంలో, తాపంలో, నాదంలో అంతర్నిహితంగా పనిచేసే శక్తి. కర్మకాండ ద్వారా, వైదిక స్తుతుల ద్వారా, ధ్యానమార్గం ద్వారా ఆరాధించబడేది కూడా ఆమెయే. ముని శివశక్తుల ఏకత్వాన్ని కూడా మళ్లీ ప్రతిపాదిస్తూ, స్త్రీ-పురుష తత్త్వాలుగా రెండు రూపాలలో కనిపించినప్పటికీ అవి వాస్తవానికి ఒకే ప్రకాశమయ దివ్యస్వరూపం అని దర్శింపజేస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం మొత్తం గ్రంథంలో పలుమార్లు వచ్చిన భక్తి, శక్తితత్త్వం, సూక్ష్మశరీరానుభవం, దైవరక్షణ, అద్వైతభావం వంటి అంశాలకు ఒక విస్తృత సమన్వయంగా నిలుస్తుంది.


ఈ స్తబకంలో మునిగారి కవితా ప్రతిభ వేగవంతమైన, గంభీరనాదపూరితమైన తూణక ఛందస్సులో విశేషంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. శక్తివంతమైన నామవాచకాలు, సంక్షిప్తమైన చిత్రాలు, దృఢమైన లయతో కూడిన స్తుతిని ఈ ఛందస్సు సమర్థంగా మోసుకుపోతుంది. ఒకవైపు దేవి దివ్యరూపాన్ని సుకుమారంగా వర్ణిస్తూ, మరోవైపు అత్యంత సాంద్రమైన పరతత్త్వ వాక్యాలను ప్రవేశపెట్టడంలో ముని అసాధారణ సౌలభ్యాన్ని చూపిస్తారు. శృంగారం, మంత్రతత్త్వం, శాక్తదర్శనం, యోగం, భక్తిప్రార్థన — ఇవన్నింటిపై ఆయనకు ఉన్న పాండిత్యం ఇక్కడ సమగ్రంగా కనిపిస్తుంది.


నవమ శతకానికి ముగింపు స్తబకంగా, ఈ ప్రకీర్ణకం అనేక వర్ణాల పుష్పాలతో చేసిన ఒక మాలికలా అనిపిస్తుంది. ఉమాదేవి యొక్క విభిన్న రూపాలు, శక్తులు, అనుభూతులు అన్నీ ఒకే భక్తిసమర్పణగా గుచ్చబడి, ఆమె ఆనందార్థం, ఆమె పాదభక్తుల రక్షణార్థం సమర్పించబడినట్లుగా ఈ స్తబకం ముగుస్తుంది.


షట్త్రింశః స్తబకః - తూణకవృత్తమ్

ప్రకీర్ణకమ్


ఉన్నతస్తనస్థలీవిలోలహారమౌక్తిక-

వ్రాతదీధితిప్రతానబద్ధసౌహృదా సదా ।

అన్ధకారికామినీదరస్మితద్యుతిర్భునో-

త్వన్ధకారమన్తరఙ్గవాసినం ఘనం మమ ।। ౮౭౬ ।।


అమ్బరస్థలే పురా పురన్దరో దదర్శ యాం

యాం వదన్తి పర్వతప్రసూతిమైతిహాసికాః ।

సా పరా పురామరేః పురన్ధ్రికాఽఖిలామ్బికా

పుత్రకాయ మజ్జతే దదాతు దక్షిణం కరమ్ ।। ౮౭౭ ।।


పాదపఙ్కజే ధృతా నరైరబాహ్యభక్తిభిః

పాణిపఙ్కజే ధృతా నవేన్దుఖణ్డధారిణా ।

చారుహేమహంసకా మనోజ్ఞరత్నకఙ్కణా

లోకజాలపాలినీ పునాతు మాం విలాసినీ ।। ౮౭౮ ।।


ఉక్షరాజవాహనస్య జీవితాద్ గరీయసీ

పక్షిరాజవాహనాదివర్ణ్యమానవైభవా ।

కేకిలోకచక్రవర్తివాహనేన పుత్రిణీ

వారణారిసార్వభౌమవాహనా గతిర్మమ ।। ౮౭౯ ।।


బాలకున్దకుట్మలాలికాన్తదన్తపఙ్క్తికా

కుణ్డలానుబిమ్బశోభిశుద్ధగణ్డమణ్డలా ।

బిభ్రతీ రతీశవేత్రవిభ్రమం ధ్రువోర్యుగం

శుభ్రభానుశేఖరస్య సున్దరీ ప్రణమ్యతే ।। ౮౮౦ ।।


ఆజిదక్షవాహవైరియాతుధానబాధితం

యా రరక్ష దేవబృన్దమిన్దిరాదివన్దితా ।

సా కటాక్షపాతధూతభక్తలోకపాతకా

పావకాక్షసున్దరీ పరాత్పరా గతిర్మమ ।। ౮౮౧ ।।


తారకాధినాథచూడచిత్తరఙ్గనర్తకీ

మన్దహాససున్దరాస్యపఙ్కజా నగాత్మజా ।

దీనపోషకృత్యనిత్యబద్ధబుద్ధిరవ్యయా

గృహ్యతే గణాధిపేన సర్వతో నృణాం పదే ।। ౮౮౨ ।।


అష్టమీశశాఙ్కఖణ్డదర్పభఞ్జనాలికా

విష్టపత్రయాధినాథమానసస్య డోలికా ।

పాపపుఞ్జనాశకారిపాదకఞ్జధూలికా

శ్రేయసే మమాస్తు శైలలోకపాలబాలికా ।। ౮౮౩ ।।


సానుమత్కులాధినాథబాలికాలికున్తలా

జఙ్గమేవ కాఽపి తప్తహేమసాలభఞ్జికా ।

భక్తియుక్తలోకశోకవారణాయ దీక్షితా

శీతశీతవీక్షితా లఘు స్యతాదఘం మమ ।। ౮౮౪ ।।


పుణ్యనామసంహతిః పురారిచిత్తమోహినీ

పుష్పబాణచాపచారుఝిల్లికాఽఖిలామ్బికా ।

పుణ్యవైరిపుష్టదుష్టదైత్యవంశనాశినీ

పుత్రకస్య రక్షణం పురాతనీ కరోతు మే ॥ ౮౮౫ ।।


క్షామమధ్యమస్థలీ సుధాఘటోపమస్తనీ

కృష్ణసారలోచనా కుముద్వతీప్రియాననా ।

భూవిలాసధూతధైర్యకాఞ్చనాద్రికార్ముకా

కాచిదిక్షుకార్ముకస్య జీవికా జయత్యుమా ।। ౮౮౬ ।।


లోహితాచలేశ్వరస్య లోచనత్రయీహితా

లోహితప్రభానిమజ్జదబ్జజాణ్డకన్దరా ।

హాసకాన్తివర్ధ్యమానసారసారిమణ్డలా

వాసమత్ర మే కరోతు మానసే మహేశ్వరీ ।। ౮౮౭ ।।


దక్షిణేక్షణప్రభావిజృమ్భితామ్బుసమ్భవా

కామమిత్రవామనేత్రధామతృప్తకైరవా ।

ఏకతః పరః పుమాన్పరా వరాఙ్గనాఽన్యతః

శుభ్రకీర్తిరేకమూర్తిరాదధాతు నశ్శివమ్ ।। ౮౮౮ ।।


శుమ్భదైత్యమారిణీ సుపర్వహర్షకారిణీ

శమ్భుచిత్తహారిణీ మునీన్ద్రచిత్తచారిణీ ।

కామితార్థదాయినీ కరిప్రకాణ్డగామినీ

వీతకల్కమాదధాతు విఘ్నరాజమమ్బికా ।। ౮౮౯ ।।


దేవతాసపత్నవంశకాననానలచ్ఛటా

వారణారిసార్వభౌమవాహనా ఘనాలకా ।

నన్దివాహనస్య కాఽపి నేత్రనన్దినీ సుధా

నేత్రలాఞ్ఛితాలికా సుతం పునాతు కాలికా ।। ౮౯౦ ।।


రాజసున్దరాననా మరాలరాజగామినీ

రాజమౌలివల్లభా మృగాధిరాజమధ్యమా ।

రాజమానవిగ్రహా విరాజమానసద్గుణా

రాజతే మహీధరే మదమ్బికా విరాజతే ।। ౮౯౧ ।।


పర్వచన్ద్రమణ్డలప్రభావిడమ్బనాననా

పర్వతాధినాథవంశపావనీ సనాతనీ ।

గర్వగన్ధనాశినీ విభావరీవిచారిణాం

శర్వచిత్తనాయికా కరోతు మఙ్గలం మమ ।। ౮౯౨ ।।


ఓజసశ్చ తేజసశ్చ జన్మభూమిరచ్యుతా

నీలకఞ్జబన్ధుబద్ధమౌలిరాగమస్తుతా ।

వీతరాగపాశజాలనాశబద్ధకఙ్కణా

విశ్వపాలినీ మయా మహేశ్వరీ విచిన్త్యతే ।। ౮౯౩ ।।


అణ్డమణ్డలం యయా నిరన్తరం చ పచ్యతే

సంస్ఫురత్యశేషభూతహార్దపీఠికాసు యా ।

శ్వాసదృష్టిసంవిదూష్మనాదవారివర్త్మభి-

ర్యాముపాసతే విదో నమామి తాం పరాత్పరామ్ ।। ౮౯౪ ।।


పఞ్చయుగ్మవేషభృత్పరాత్పరా సురార్చితా

పఞ్చవక్త్రవక్త్రపద్మచఞ్చరీకలోకనా ।

వఞ్చకాన్తరఙ్గశత్రుసఞ్చయప్రణాశినీ

ప్రేతమఞ్చశాయినీ కులం చిరాయ పాతు మే ।। ౮౯౫ ।।


కర్మణా యథావిధి ద్విజాతయో యజన్తి యాం

బ్రహ్మణా యథాశ్రుతం స్తువన్తి యామధీతినః ।

చేతసా యథా గురూక్తి చిన్తయన్తి యాం విదః

సా పరా జగత్త్రయీజనన్యజా జయత్యుమా ।। ౮౯౬ ।।


వాసుదేవజాయయా వినమ్రయా నిషేవితా

వామదేవచాటుచిత్రవాక్యబన్ధలాలితా ।

వాసవాదిదేవతాజయప్రణాదహర్షితా

వారయత్వఘాని మే వసున్ధరాభృతస్సుతా ।। ౮౯౭ ।।


పూర్ణిమాసుధామరీచిసున్దరాస్యమణ్డలా

ఫుల్లపద్మపత్రదీర్ఘసమ్ప్రసన్నలోచనా ।

పుణ్యభూనిషేవణాయ పుత్రమేతముద్యతం

పూర్ణకామమాదధాతు పాదలగ్నమమ్బికా ।। ౮౯౮ ।।


లాలయన్తి బాలకం వతంసశీతదీధితిం

శీలయన్తి సూక్ష్మతాం మనాంసి యోగినామివ ।

కాలయన్తు పాపినాం కులాని సంహతీస్సతాం

పాలయన్తు చ స్మితాని యోషితః పురద్విషః ।। ౮౯౯ ।।


పాదసేవినః కవేర్మనోహరాతిశక్వరీ-

వర్గ ఏష నాట్యకారినిర్జరీగణో యథా ।

లోకజాలచక్రవర్తిపుణ్యయోషితో మన-

స్సమ్మదాయ సాధుకష్టవారణాయ కల్పతామ్ ।। ౯౦౦ ।।


।। సమాప్తం చ నవమం శతకమ్ ।।

bottom of page