కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
సప్తత్రింశః స్తబకః - అనుష్టుబ్వృత్తమ్
“తత్త్వవిచారః” — అంటే “పరమతత్త్వంపై విచారణ” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై ఏడవ స్తబకం, ఉమా సహస్రంలో అత్యంత తాత్త్వికమైన విభాగాలలో ఒకటి. శ్రీ గణపతి ముని బ్రహ్మం, చైతన్యం, జ్ఞానం, శక్తి, ఆకాశం, వ్యక్తీకరణ, జగత్తు — వీటి పరస్పర సంబంధాన్ని సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తారు. జ్ఞానం అనేది జ్ఞాతకు చెందిన ఒక గుణమా? ఒక క్రియమా? లేక జ్ఞాత స్వరూపమేనా? అనే ప్రశ్నలను ముందుకు తెస్తారు. ఆయన విచారణ చివరికి అద్వైత దిశగా సాగుతుంది: దీపం నుండి దాని ప్రకాశాన్ని నిజంగా వేరు చేయలేనట్లే, చైతన్యం మరియు దాని శక్తి కూడా భాషలో, వ్యవహారదృష్టిలో వేర్వేరుగా చెప్పబడినా, ప్రత్యక్షానుభవంలో అవి నిజంగా విడదీయరానివి. అందువల్ల తత్త్వవిచారః అనే శీర్షిక పూర్తిగా సముచితమైనది; స్తబకమంతా సత్యస్వరూపం ఏమిటి అనే మూలప్రశ్నపై నిరంతర తాత్త్విక పరిశీలనగా నిలుస్తుంది.
తరువాత ముని సృష్టి లేదా వ్యక్తీకరణకు సంబంధించిన ఒక సూక్ష్మ సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేస్తారు. వ్యక్తిగత చైతన్యంలో స్వప్నరూపాలు ఉద్భవించినట్లే, ఈ జగత్తు సమష్టి లేదా విశ్వచైతన్యం యొక్క వ్యక్తీకరణగా ప్రతిపాదించబడుతుంది. ప్రకృతియే పరమ దేవత; వ్యక్తిగత జీవులు ఆమె పరిణామరూపాలు. అయినప్పటికీ వారందరినీ తనలోకి తిరిగి సమాహరించుకునే ఆధారసత్యం ఆమెయే. అదే పరాశక్తి దేహధారులలో అనుభవచైతన్యంగా ప్రవేశించి, జ్ఞానశక్తి మరియు క్రియాశక్తిగా విభజితమై జ్ఞానేంద్రియాలు, మనస్సు, కర్మేంద్రియాలు, ప్రాణశక్తి ద్వారా పనిచేస్తుంది. చివరికి “క్రియ జ్ఞానంపై ఆధారపడి ఉందా? లేక జ్ఞానం క్రియపై ఆధారపడి ఉందా?” అనే ప్రశ్న ద్వారా ముని సాధకుని తిరిగి ఒకే ఆత్మశక్తి వైపు నడిపిస్తారు; ఆ ఆత్మశక్తి సాక్షాత్కారమే అమృతత్వానికి దారి తీస్తుంది.
ఈ స్తబకంలో మునిగారి ప్రధాన రూపం తత్త్వదర్శి-దార్శనికుడిది. సంక్షిప్తమైన అనుష్టుభ్ ఛందస్సులో, జ్ఞానమీమాంస, సత్తాతత్త్వం, విశ్వసృష్టి, శాక్త పరతత్త్వం వంటి క్లిష్టమైన విషయాలను అత్యంత ఖచ్చితంగా నిర్వచిస్తారు. అయినప్పటికీ ఉమాదేవిని ఈక్షాశక్తిగా దర్శించే దైవభాష ఎక్కడా విడిపోదు. అందువల్ల ఇది కేవలం శుష్క తాత్త్విక చర్చ కాదు; వేదాంత అద్వైతం, శక్తితత్త్వం, ప్రత్యక్ష చైతన్యానుభవములను ఒకే సమగ్ర దృష్టిలో సమన్వయపరచే గంభీర విచారణ.
ముగింపులో ఈ శ్లోకాలను ముని గాఢమైన “కాళికా-తత్త్వ-కారికలు”గా — దివ్యశక్తి స్వరూపంపై సంక్షిప్తమైన తాత్త్విక సూక్తులుగా — భావించి, పండితుల ఆనందం మరియు మననార్థం సమర్పిస్తారు. ఈ విధంగా ఈ స్తబకం ఉమా అనే దివ్యమూర్తి వెనుకనున్న పరమ శక్తిసత్యాన్ని విచారించి, చైతన్యం-శక్తి-జగత్తు అన్నీ చివరికి ఒకే ఆధారరియాలిటీకి చెందినవని తాత్త్వికంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
దశమం శతకమ్
సప్తత్రింశః స్తబకః - అనుష్టుబ్వృత్తమ్
తత్త్వవిచారః
ఉద్దీపయతు నశ్శక్తిమాదిశక్తేర్దరస్మితమ్ ।
తత్త్వం యస్య మహస్సూక్ష్మమానన్దో వేతి సంశయః ।। ౯౦౧ ।।
పూర్ణం ప్రజ్ఞాతృ సద్బ్రహ్మ తస్య జ్ఞానం మహేశ్వరీ ।
మహిమా తేజ ఆహోస్విచ్ఛక్తిర్వా ప్రాణ ఏవ వా ।। ౯౦౨ ।।
ప్రచక్షతే చిదాత్మత్వం జ్ఞాతుర్జ్ఞానస్య చోభయోః ।
ప్రదీపస్య ప్రభాయాశ్చ జ్యోతిరాకృతితాం యథా ।। ౯౦౩ ।।
చిత ఏకపదార్థత్వాచ్చిచ్చితా న విశిష్యతే ।
తస్మాద్ గుణత్వం జ్ఞానస్య శఙ్కరేణ నిరాకృతమ్ ।। ౯౦౪ ।।
జ్ఞాతుర్జ్ఞానం స్వరూపం స్యాన్న గుణో నాపి చ క్రియా ।
యది స్వస్య స్వరూపేణ వైశిష్ట్యమనవస్థితిః ।। ౯౦౫ ।।
వాచైవ శక్యతే కర్తుం విభాగస్స్వస్వరూపయోః ।
నానుభూత్యా తతో ద్వైతం సచ్ఛక్త్యోర్వ్యావహారికమ్ ।। ౯౦౬ ।।
బ్రహ్మజ్ఞానస్య పూర్ణస్య విషయో ద్యౌరుదీర్యతే ।
సా బ్రహ్మణో వ్యాపకత్వాద్వస్తుతో నాతిరిచ్యతే ।। ౯౦౭ ।।
వ ికాసాదపి సఙ్కోచాత్ సర్గప్రలయయోర్ద్వయోః ।
ప్రజ్ఞానస్య బుధైరుక్తౌ జన్మనాశావుభౌ దివః ।। ౯౦౮ ।।
ధర్మభూతం పరస్యేదం న కార్యం పరమం నభః ।
అఖణ్డత్వాన్న వికృతిర్విశ్వస్మిన్నప్రకృతిత్వతః ।। ౯౦౯ ।।
ఆకాశే పరమే దీప్యత్ ప్రజ్ఞానం పరమాత్మనః ।
ఏకాగ్రత్వాత్ప్రవృద్ధోష్మగభీరమభవన్మహః ।। ౯౧౦ ।।
త్రిధైవం ధర్మభూతస్య జ్ఞానస్య వికృత ిం వినా ।
శుద్ధత్వవిషయత్వాభ్యాం మహస్త్వాచ్చ దశాత్రయమ్ ।। ౯౧౧ ।।
విజ్ఞానే భాతి యే భాన్తి భావా ద్రవ్యగుణాదయః ।
న కిఞ్చిదనుభూయన్తే విజ్ఞానోపరమే తు తే ।। ౯౧౨ ।।
ఏవం స్వతః ప్రకాశత్వం విషయాణాం న దృశ్యతే ।
సిద్ధిశ్చ పరతో న స్యాత్ సమ్బన్ధం కఞ్చిదన్తరా ।। ౯౧౩ ।।
దృశ్యతే విషయాకారా గ్రహణే స్మరణే చ ధీః ।
ప్రజ్ఞావిషయతాదాత్మ్యమేవం సాక్షాత్ప్రదృశ్యతే ।। ౯౧౪ ।।
న చేత్సమష్టివిజ్ఞానవిభూతిరఖిలం జగత్ ।
విషయవ్యష్టివిజ్ఞానతాదాత్మ్యం నోపపద్యతే ।। ౯౧౫ ।।
యథాఽస్మదాదివిజ్ఞానే ధ్యేయం బుద్ధిరితి ద్వయమ్ ।
పూర్ణే సమష్టివిజ్ఞానే వికృతిః ప్రకృతిస్తథా ।। ౯౧౬ ।।
పరిణామో యథా స్వప్నః సూక్ష్మస్య స్థూలరూపతః ।
జాగ్రత్ప్రపఞ్చ ఏష స్యాత్తథేశ్వరమహాచితః ।। ౯౧౭ ।।
వికృతిస్సర్వభూతాని ప్రకృతిః పరదేవతా ।
సతః పాదస్తయోరాద్యా త్రిపాదీ గీయతే పరా ।। ౯౧౮ ।।
కబలీకృత్య సఙ్కల్పానేకాఽపి స్యాద్యథా మతిః ।
భూతాని కబలీకృత్య దేవతాఽపి తథా పరా ।। ౯౧౯ ।।
భూతానామాత్మనస్సర్గే సంహృతౌ చ తథాఽఽత్మని ।
ప్రభవేద్దేవతా శ్రేష్ఠా సఙ్కల్పానాం యథా మతిః ।। ౯ ౨౦ ।।
అనుభూత్యాత్మికా సేయమీశశక్తిః పరాత్పరా ।
ఆధారచక్రే పిణ్డేషు విరాజతి విభిన్నవత్ ।। ౯౨౧ ।।
సూక్ష్మస్థూలే తతః శాఖే విద్యుచ్ఛక్తిసమీరవత్ ।
తత్రాద్యా జ్ఞానశక్తిస్స్యాత్ క్రియాశక్తిరనన్తరా ।। ౯౨౨ ।।
జ్ఞానేన్ద్రియాణి ప్రథమా విభూతిర్మనసా సహ ।
కర్మేన్ద్రియాణి త్వపరా విభూతిస్సహసా సహ ।। ౯౨౩ ।।
క్రియామూలముత జ్ఞానమూలం కిమితి చిన్తయన్ ।
ఆత్మశక్తిమితో విద్వానమృతత్వాయ కల్పతే ।। ౯౨౪ ।।
గభీరాస్సుతరామేతాః కాలికాతత్త్వకారికాః ।
ధియో భాసో గణపతేర్భవన్తు విదుషాం ముదే ।। ౯౨౫ ।।