కావ్యకణ్ఠ వాసిష్ఠ శ్రీ గణపతి ముని విరచితమ్ ఉమాసహస్రమ్
ఉమాసహస్రమ్
అష్టత్రింశః స్తబకః - పాదాకులకవృత్తమ్
“దశమహావిద్యాః” — అంటే “పది మహా జ్ఞానశక్తులు” అనే శీర్షికతో ఉన్న ఈ ముప్పై ఎనిమిదవ స్తబకం, మహావిద్యలను వేర్వేరు దేవతలుగా కాకుండా, ఒకే పరాశక్తి యొక్క భిన్న కార్యరూపాలుగా ప్రతిపాదిస్తుంది. శ్రీ గణపతి ముని ముందుగా చైతన్యప్రవాహాన్ని సూక్ష్మకేంద్రాల ద్వారా వివరిస్తారు — హృదయపద్మం నుండి ద్విదళకేంద్రం, సహస్రదళపద్మం, అక్కడి నుండి శరీరం మరియు ఇంద్రియజగత్తు వరకు చైతన్యం ఎలా విస్తరిస్తుందో, తిరిగి అంతర్ముఖంగా ఎలా లయమవుతుందో చూపిస్తారు. ఈ యోగదృష్టిలోనే లలితా, ఐంద్రీ/ఛిన్నమస్తా, భద్రకాళీ, భైరవీ, భువనేశ్వరీ, జ్యేష్ఠా, తారా, మాతంగీ, బగలా, కమలా — ఇవన్నీ ఒకే దివ్యశక్తి యొక్క విభిన్న ప్రకటనలుగా వివరించబడతాయి. అందువల్ల దశమహావిద్యాః అనే శీర్షిక, మహావిద్యా సంప్రదాయాన్ని యోగికంగా, తాత్త్వికంగా విశదీకరించే ఈ స్తబక స్వభావానికి పూర్తిగా సముచితమైనది.
ఈ స్తబకంలోని ప్రధాన తాత్త్విక బోధ ఏమిటంటే, ఈ శక్తుల మధ్య కనిపించే అనేకత్వం స్వరూపభేదం వల్ల కాదు, కార్యభేదం వల్ల ఏర్పడుతుంది. కాళీ పరివర్తనశక్తి; కపాలభేదం సంభవించినప్పుడు కేంద్రీకృతంగా వ్యక్తమయ్యే శక్తి ఐంద్రీ లేదా ఛిన్నమస్తా; విషయానుభవమంతటా విస్తరించిన చైతన్యరూపం భువనేశ్వరీ; సమస్త వ్యక్తీకరణ తన మూలంలోకి ఉపసంహరించబడిన స్థితి జ్యేష్ఠా; వాక్కు యొక్క పశ్యంతీ స్థితి తారా; అదే వాక్శక్తి వ్యక్తమైన మాటగా ప్రవహించినప్పుడు మాతంగీ; చలనాన్ని నిలిపే, నియంత్రించే శక్తి బగలా; బయటకు విస్తరించిన శక్తివైభవం కమలా. ఈ విధంగా దేవతారూపాలను కేవలం బాహ్య మూర్తులుగా కాకుండా, చైతన్యంలోని నిర్దిష్ట స్థితులు, శక్తిక్రియలు, యోగానుభవాలుగా ముని వివరిస్తారు.
అంతేకాక ఈ తాత్త్విక నిరూపణను ముని ప్రత్యక్ష సాధనతో అనుసంధానిస్తారు. అవగాహన, ప్రాణసాధన, మౌనం, ఉద్గీథం, స్తుతి, ఆసనం, అంతరఏకాగ్రత వంటి మార్గాల ద్వారా ఈ శక్తులను ఎలా ఉపాసించవచ్చో సూచిస్తారు. అందువల్ల మహావిద్యా తత్త్వం ఇక్కడ కేవలం దేవతల జాబితాగా మిగలకుండా, సాధకుని అంతరంగ చైతన్యాన్ని వివిధ స్థాయిలలో గుర్తించి, మేల్కొలిపే యోగమార్గంగా మారుతుంది.
ఈ స్తబకం శ్రీ గణపతి మునికి ఉన్న శాక్తతంత్రం, కుండలినీయోగం, వాక్తత్త్వం, సూక్ష్మశరీర సిద్ధాంతం, ధ్యానమనోవిజ్ఞానం మీదున్న గాఢమైన పాండిత్యాన్ని ప్రత్యేకంగా ప్రతిఫలింపజేస్తుంది. ఆయన పద్ధతి ఎప్పటిలాగే సమన్వయాత్మకమైనది: సంప్రదాయ దేవీరూపాలను కేవలం ప్రతిమాశాస్త్ర దృష్టితో చూడకుండా, ప్రత్యక్ష చైతన్య నిర్మాణాలు, యోగానుభవాలతో అనుసంధానిస్తారు. వేగవంతమైన పాదాకులక ఛందస్సు క్లిష్టమైన తత్త్వసంబంధాలను అత్యంత సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ప్రతిపాదించేందుకు ఎంతో అనుకూలంగా నిలుస్తుంది.
ముగింపు శ్లోకం మొత్తం స్తబకసారాన్ని సుందరంగా సమీకరిస్తుంది: పరమేశ్వరుని ఒకే శక్తి అనంతమైన రూపాలలో వ్యక్తమవుతుంది; ఈ శ్లోకాలు ఆమె అనేక రూపాలనే కాకుండా, వాటికి అనుగుణమైన ఉపాసనా మరియు సాక్షాత్కార మార్గాలను కూడా వెల్లడిస్తాయి.
అష్టత్రింశః స్తబకః - పాదాకులకవృత్తమ్
దశమహావిద్యాః
దూరీకురుతాద్ దుఃఖం నిఖిలం దుర్గాయాస్తద్దరహసితం నః ।
రచితస్యామ్భోమృద్భ్యాం యదభూల్లేపనమమలం బ్రహ్మాణ్డస్య ।। ౯౨౬ ।।
జన్తౌ జన్ తౌ భువి ఖేలన్తీ భూతే భూతే నభసి లసన్తీ ।
దేవే దేవే దివి దీప్యన్తీ పృథగివ పూర్ణా సంవిజ్జయతి ।। ౯౨౭ ।।
దహరసరోజాద్ ద్విదలసరోజం ద్విదలసరోజాద్దశశతపత్రమ్ ।
దశశతపత్రాద్దేహం దేహాత్ సకలం విషయం సంవిద్ వ్రజతి ।। ౯౨౮ ।।
వహ్నిజ్వాలా సమిధమివైషా సకలం దేహం సంవిత్ప్రాప్తా ।
పృథగివ భూతా వ్యపగతవీర్యా భవతి సధూమా సంసారాయ ।। ౯౨౯ ।।
అత్ర ానుభవస్సుఖదుఃఖానామత్రాహఙ్కృతిరనృతా భవతి ।
అత్రైవేదం సకలం భిన్నం ప్రతిభాసేత ప్రజ్ఞాస్ఖలనే ।। ౯౩౦ ।।
దశశతపత్రాద్ ద్విదలసరోజం ద్విదలసరోజాద్దహరసరోజమ్ ।
అవతరీశా యేషామేషా తేషామన్తర్నిత్యా నిష్ఠా ।। ౯౩౧ ।।
అథవా దేహాదావృత్తస్సన్నన్యతమస్యామాసు స్థల్యామ్ ।
ఆధారస్థే కులకుణ్డే వా స్థితధీర్నిత్యాం నిష్ఠాం లభతే ।। ౯౩౨ ।।
దశశతపత్రే శక్తిర్లలితా వజ్రవతీ సా ద్విదలసరోజే ।
దహరామ్బురుహే భద్రా కాలీ మూలాధారే భైరవ్యాఖ్యా ।। ౯౩౩ ।।
ఖేలతి లలితా ద్రవతి స్థానే ఛిన్నగ్రన్థిని రాజత్యైన్ద్రీ ।
బద్ధకవాటే భద్రా కాలీ తపసా జ్వలితే భైరవ్యాఖ్యా ।। ౯౩౪ ।।
యద్యపి కాలీవజ్రేశ్వర్యో స్యాతాం భిన్నే ఇవ పిణ్డేషు ।
ఓజస్తత్త్వస్యైక్యాదణ్డే న ద్వౌ శక్తేర్భేదౌ భవతః ।। ౯౩౫ ।।
ఏవమభేదో యద్యపి కర్మద్వైధాత్ ద్వైధం తత్రాపి స్యాత్ ।
సైవ పచన్తీ భువనం కాలీ సైవ దహన్తీ శత్రూనైన్ద్రీ ।। ౯౩౬ ।।
పిణ్డే చాణ్డే జఙ్గమసారః శుద్ధా ప్రజ్ఞా సున్దర్యుక్తా ।
విషయదశాయాం దేశీభూతా సేయం భువనేశ్వర్యాఖ్యాతా ।। ౯౩౭ ।।
శూన్యప్రఖ్యా యా చిల్లీనా ప్రలయే బ్రహ్మణి జన్మిషు సుప్తౌ ।
కబలితసకలబ్రహ్మాణ్డాం తాం కవయః శ్రేష్ఠాం జ్యేష్ఠామాహుః ।। ౯౩౮ ।।
నిద్రావిస్మృతిమోహాలస్యప్రవిభేదైస్సా భవమగ్నేషు ।
ఏషైవ స్యాద్యుఞ్జానేషు ధ్వస్తవికల్పః కోఽపి సమాధిః ॥ ౯౩౯ ॥
ఐన్ద్రీ శక్తిర్వ్యక్తబలా చేద్ భిన్నే స్యాతాం శీర్షకపాలే ।
తస్మాదేతాం చతురవచస్కాః పరిభాషన్తే ఛిన్నశిరస్కామ్ ॥ ౯౪౦ ॥
భవతి పరా వాగ్భైరవ్యాఖ్యా పశ్యన్తీ సా కథితా తారా ।
రసనిధిమాప్తా జిహ్వారఙ్గం మాతఙ్గీతి ప్రథితా సేయమ్ ।। ౯౪౧ ।।
పిణ్డే చాణ్డే స్తమ్భనశక్తిర్బగలా మాతస్తవ మహిమైకః ।
సర్వే వ్యక్తాః కిరణాః కమలా బాహ్యో మహిమా భువనామ్బ తవ ।। ౯౪౨ ॥
బోధే బోధే బోద్ధశ్శక్తిం సఙ్కల్పానాం పశ్చాద్భాన్తీమ్ ।
అవిముఞ్చన్యో మనుతే ధీరో యత్కిఞ్చిద్వా లలితాఽవతి తమ్ ।। ౯౪౩ ।।
దృష్టౌ దృష్టౌ ద్రష్టుశ్శక్తిం లోచనమణ్డలమధ్యే భాన్తీమ్ ।
అవిముఞ్చన్యః పశ్యతి ధీరో యత్కిఞ్చిద్వా తమవత్యైన్ద్రీ ।। ౯౪౪ ।।
ప్రాణసమీరం విదధానమిమం నిత్యాం యాత్రామత్ర శరీరే ।
చరణే చరణే పరిశీలయతి స్థిరదృష్టిర్యస్తమవతి కాలీ ।। ౯౪౫ ।।
స్థూలవికారాన్ పరిముఞ్చన్త్యా నిర్మలనభసి స్థితయా దృష్టయా ।
మజ్జన్త్యా వా దహరాకాశే లోకేశ్వర్యాః కరుణాం లభతే ।। ౯౪౬ ।।
సర్వవికల్పాన్ పరిభూయాన్తర్విమలం మౌనం మహదవలమ్బ్య ।
కేవలమేకస్తిష్ఠతి యోఽన్తస్తం సా జ్యేష్ఠా కు రుతే ముక్తమ్ ।। ౯౪౭ ।।
మూలే స్థిత్యా భైరవ్యాఖ్యాం తారాం దేవీముద్గీథేన ।
సేవేతార్యో విదితరహస్యో మాతఙ్గీం తాం గుణగానేన ।।॥ ౯౪౮ ।।
ఆసనబన్ధాదచలో భూత్వా రుద్ధప్రాణో బగలాం భజతే ।
అభితో వ్యాప్తం వ్యక్తం తేజః కలయన్ కమలాకరుణాం లభతే ।। ౯౪౯ ।।
ఏకవిధాదౌ బహుభేదాఽథో శక్తిరనన్తా పరమేశస్య ।
సభజనమార్గం గణపతిమునినా పాదాకులకైరేవం వివృతా ।। ౯౫౦ ।।